Ένα σύνολο χαράξεων πάνω σε επίπεδη βραχώδη επιφάνεια ανοίγει νέο πεδίο έρευνας για την προϊστορική, κλασική και διαχρονική χρήση του Παγγαίου
Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης
Στις νότιες πλαγιές του Παγγαίου, σε σημείο που συνδέεται με παλιά περάσματα, φυσικές διαδρομές και την πολύχρονη ανθρώπινη παρουσία στο βουνό, εντοπίζεται ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σύνολο εγχάρακτων σχημάτων πάνω σε βραχώδη επιφάνεια. Η πρώτη εικόνα παραπέμπει σε βραχογραφική σύνθεση, πιθανώς προϊστορικής ή κλασικής περιόδου, χωρίς όμως να μπορεί ακόμη να αποκλειστεί και η ύπαρξη μεταγενέστερων χαράξεων.
Το στοιχείο που προκαλεί το μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ότι ορισμένα από τα σχήματα δεν μοιάζουν απλώς με συμβολικές παραστάσεις, αλλά με οργανωμένα γεωμετρικά διαγράμματα. Κυρίως ξεχωρίζουν τετράγωνα ή παραλληλόγραμμα με χιαστές γραμμές στο εσωτερικό τους, τρίγωνα, γωνιώδη σχήματα, καμπύλες γραμμές και χαράξεις που μοιάζουν να συγκροτούν ένα είδος πεδίου ή πλέγματος. Αυτή ακριβώς η μορφή επιτρέπει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα υπόθεση: μήπως μέρος της παράστασης δεν ήταν μόνο βραχογραφία, αλλά και ένα είδος υπαίθριου «επιτραπέζιου» παιχνιδιού;
Το τετράγωνο με το Χ και η υπόθεση του παιχνιδιού
Στην επιφάνεια διακρίνεται καθαρά ένα τετράγωνο ή παραλληλόγραμμο που τέμνεται εσωτερικά με διαγώνιες γραμμές, σχηματίζοντας ένα Χ. Ανάλογα γεωμετρικά σχήματα είναι γνωστά από διάφορες εποχές ως χαραγμένοι πίνακες παιχνιδιών, πάνω σε πέτρες, δάπεδα, δημόσιους χώρους, στρατιωτικά περάσματα, ναούς, αυλές και σημεία αναμονής.
Σε τέτοιες περιπτώσεις οι γραμμές δεν λειτουργούν ως εικόνα αλλά ως σύστημα κανόνων. Οι γωνίες, το κέντρο, οι τομές και οι πλευρές μπορούν να αποτελούν θέσεις για μικρές πέτρες, πεσσούς ή άλλα αντικείμενα. Το παιχνίδι μπορεί να ήταν απλό, τύπου τρίλιζας ή πεσσών, ή κάποιο τοπικό παιχνίδι στρατηγικής που δεν έχει διασωθεί με το όνομά του.
Η υπόθεση αυτή ενισχύεται από το γεγονός ότι η βραχώδης επιφάνεια φαίνεται σχετικά επίπεδη. Ένας τέτοιος βράχος θα μπορούσε να λειτουργήσει ως φυσικό τραπέζι. Σε ορεινά περάσματα, ποιμενικές στάσεις, σημεία φύλαξης ή χώρους αναμονής, η χάραξη ενός παιχνιδιού πάνω στην πέτρα δεν θα ήταν καθόλου παράξενη. Αντίθετα, αποτελεί γνωστή πρακτική σε πολλούς αρχαίους και μεταγενέστερους πολιτισμούς.
Όχι μία εικόνα, αλλά στρώματα χρήσης
Το ενδιαφέρον της συγκεκριμένης παράστασης είναι ότι δεν φαίνεται να αποτελεί ένα ενιαίο, αυστηρά οργανωμένο σχέδιο. Δίπλα στα τετράγωνα υπάρχουν τρίγωνα, ακανόνιστες γραμμές, καμπύλες μορφές και σημεία που θυμίζουν σύμβολα ή αφαιρετικές μορφές. Αυτό οδηγεί στην πιθανότητα να έχουμε μπροστά μας ένα πεδίο διαχρονικής χρήσης.
Δηλαδή, η επιφάνεια μπορεί να χαράχθηκε σε διαφορετικές φάσεις. Κάποια σχήματα ίσως ανήκουν σε παλαιότερο βραχογραφικό ορίζοντα, άλλα μπορεί να έχουν συμβολική, αποτροπαϊκή ή οριακή χρήση, ενώ κάποια γεωμετρικά διαγράμματα ίσως προστέθηκαν αργότερα ως πρακτικά παιχνίδια ή πίνακες κινήσεων.
Αυτό δεν μειώνει τη σημασία του ευρήματος. Αντίθετα, την αυξάνει. Δείχνει ότι ο συγκεκριμένος βράχος μπορεί να ήταν σημείο επαναλαμβανόμενης ανθρώπινης παρουσίας: ένα σημείο στάσης, παρατήρησης, παιχνιδιού, τελετουργίας ή μνήμης.
Το Παγγαίο ως βουνό περασμάτων, λατρείας και ανθρώπινης δραστηριότητας
Η θέση στις νότιες πλαγιές του Παγγαίου έχει ιδιαίτερη σημασία. Το Παγγαίο δεν είναι ένα τυχαίο βουνό. Από την αρχαιότητα συνδέθηκε με τα μεταλλεία, τον χρυσό, τις λατρείες, τις διονυσιακές παραδόσεις, τα περάσματα προς την ενδοχώρα, την επικοινωνία της παραλίας με τις ορεινές ζώνες και τη διαρκή εγκατάσταση ποιμένων, μεταλλωρύχων, ταξιδιωτών και κοινοτήτων.
Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η βραχογραφία δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μόνο ως «εικόνα». Μπορεί να είναι ίχνος χρήσης του χώρου. Μπορεί να δηλώνει στάση, πέρασμα, όριο, παιχνίδι, άσκηση, μνήμη, ακόμη και τελετουργική πράξη. Το βουνό λειτουργεί ως φυσικό αρχείο. Οι πέτρες του κρατούν σημάδια όχι μόνο μεγάλων γεγονότων, αλλά και μικρών καθημερινών πράξεων.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο αν πρόκειται για προϊστορική ή κλασική βραχογραφία. Το ερώτημα είναι αν έχουμε μπροστά μας ένα πολυλειτουργικό σημείο, όπου το σύμβολο, το παιχνίδι και η ανθρώπινη παρουσία συναντήθηκαν πάνω στην ίδια επιφάνεια.
Τι πρέπει να ερευνηθεί
Για να επιβεβαιωθεί ή να απορριφθεί η υπόθεση του επιτραπέζιου παιχνιδιού, απαιτείται συστηματική αποτύπωση. Η απλή φωτογράφηση δεν αρκεί. Χρειάζεται ειδική τεκμηρίωση με πλάγιο φωτισμό, φωτογράφηση σε διαφορετικές ώρες της ημέρας, ψηφιακή επεξεργασία των χαράξεων, ακριβής μέτρηση των σχημάτων και καταγραφή των συντεταγμένων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει να ελεγχθεί αν στα τετράγωνα υπάρχουν σημεία φθοράς, κοιλότητες, λειάνσεις ή μικρές επαναλαμβανόμενες αποτυπώσεις στα σημεία όπου θα μπορούσαν να τοποθετούνται πεσσοί. Επίσης, πρέπει να συγκριθεί το σχέδιο με γνωστά αρχαία παιχνίδια που έχουν εντοπιστεί χαραγμένα σε λίθο, όπως παιχνίδια με πεσσούς, τρίλιζες, γραμμικά διαγράμματα κινήσεων και παραλλαγές στρατηγικών παιχνιδιών.
Παράλληλα, η παράσταση πρέπει να συγκριθεί με άλλες βραχογραφίες της περιοχής, εφόσον υπάρχουν, αλλά και με εγχάρακτα σύνολα από τη Μακεδονία, τη Θράκη και τον ευρύτερο βαλκανικό χώρο.
Μια προσεκτική ερμηνεία
Με τα σημερινά δεδομένα, η πιο ασφαλής διατύπωση είναι ότι πρόκειται για ένα ενδιαφέρον σύνολο εγχάρακτων σχημάτων πάνω σε βράχο, πιθανώς με διαφορετικές φάσεις και χρήσεις. Η παρουσία των τετραγώνων με χιαστές γραμμές επιτρέπει σοβαρά την υπόθεση ότι τουλάχιστον ένα μέρος της παράστασης μπορεί να λειτουργούσε ως χαραγμένο υπαίθριο παιχνίδι.
Δεν μπορεί όμως ακόμη να υποστηριχθεί με βεβαιότητα ούτε η ακριβής χρονολόγηση ούτε η ενιαία ερμηνεία του συνόλου. Η προϊστορική ή κλασική διάσταση είναι πιθανή και αξίζει να διερευνηθεί, αλλά απαιτεί αρχαιολογική τεκμηρίωση.
Το εύρημα, πάντως, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Γιατί δείχνει ότι στις πλαγιές του Παγγαίου δεν σώζονται μόνο μνημεία μεγάλης κλίμακας ή γνωστές ιστορικές διαδρομές. Σώζονται και μικρά, σχεδόν αθέατα ίχνη ανθρώπων που στάθηκαν πάνω στην πέτρα, χάραξαν γραμμές, σημάδεψαν τον χώρο, ίσως έπαιξαν, ίσως μέτρησαν, ίσως προσευχήθηκαν, ίσως άφησαν απλώς το σημάδι τους.
Και αυτά τα μικρά σημάδια μπορεί να αποδειχθούν πολύτιμα. Γιατί συχνά η ιστορία δεν γράφεται μόνο στα μεγάλα μνημεία, αλλά και στις χαρακιές της πέτρας.
