Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης
Ο Τύμβος Καστά δεν ήταν το γυμνό, άχρωμο μνημείο που βλέπει σήμερα το μάτι. Ο χρόνος, η φθορά, η αποκόλληση των μαρμάρινων μελών και η μακραίωνη περιπέτεια του μνημείου έχουν αλλοιώσει την αρχική του εικόνα. Στην πραγματικότητα, ο περίβολός του λειτουργούσε ως ένας λαμπρός μαρμάρινος δακτύλιος γύρω από τον τύμβο· όχι με τη σημερινή θαμπή όψη της φθοράς, αλλά με τη φωτεινότητα και την καθαρότητα που είχε το μάρμαρο στην αρχική του μορφή.
Το ερώτημα, όμως, είναι εύλογο: από πού προκύπτει ότι ο περίβολος ήταν λευκός; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε μια υπόθεση περί «βαφής» του περιβόλου, αλλά κυρίως στο ίδιο το υλικό του. Ο περίβολος του Τύμβου Καστά ήταν κατασκευασμένος από μάρμαρο Θάσου, με πιθανότερη προέλευση την Αλυκή..
Υπάρχει και ένα δεύτερο, πολύ ενδιαφέρον στοιχείο. Στις ανακοινώσεις για την ανασκαφή της εισόδου του μνημείου αναφέρεται ότι αποκαλύφθηκε νωπογραφία λευκού χρώματος, εξαιρετικά επιμελημένη, που μιμείται τον μαρμάρινο περίβολο. Με άλλα λόγια, το ίδιο το μνημείο, στην εσωτερική αρχιτεκτονική του σκηνοθεσία, αναπαρήγαγε ζωγραφικά την εικόνα του περιβόλου ως λευκής μαρμάρινης επιφάνειας.
Άρα, όταν λέμε ότι ο περίβολος ήταν λευκός, δεν εννοούμε ότι γνωρίζουμε πως είχε βαφτεί ολόκληρος με λευκό χρώμα. Εννοούμε ότι η λευκότητά του προκύπτει πρωτίστως από το ίδιο το θασίτικο μάρμαρο και επιβεβαιώνεται έμμεσα από τη λευκή νωπογραφική μίμηση του μαρμάρινου περιβόλου στην είσοδο του μνημείου. Το λευκό, επομένως, δεν είναι αυθαίρετη αισθητική περιγραφή. Είναι στοιχείο που συνδέεται με το υλικό, την όψη και την αρχιτεκτονική αναπαράσταση του μνημείου.
Το βασικό χρώμα του περιβόλου ήταν, λοιπόν, το λευκό του μαρμάρου. Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι ο Καστάς ήταν άχρωμος. Η αρχαία ελληνική και μακεδονική τέχνη δεν ήταν η «λευκή αρχαιότητα» που φαντάστηκε αργότερα η νεοκλασική αισθητική. Χρησιμοποιούσε το χρώμα για να τονίσει αρχιτεκτονικά μέλη, μορφές, ζώνες, περάσματα και συμβολισμούς.
Στον Τύμβο Καστά έχουν αναφερθεί ίχνη πολυχρωμίας κυρίως στα αρχιτεκτονικά και διακοσμητικά μέλη του ταφικού μνημείου. Στην είσοδο, για παράδειγμα, αναφέρονται λευκές νωπογραφικές επιφάνειες, ενώ επί της νωπογραφίας των επιστυλίων σώζονταν ίχνη κόκκινου και μαύρου χρώματος.
Το ζήτημα αυτό δεν είναι δευτερεύον. Αντίθετα, βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο ειδικής επιστημονικής διερεύνησης. Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει αναθέσει στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και στο ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» το ερευνητικό έργο AmphiPoly, που αφορά τη μελέτη και ανάδειξη της πολυχρωμίας του ταφικού μνημείου του Τύμβου Καστά. Στόχος του προγράμματος είναι η επιστημονικά τεκμηριωμένη ανασύσταση της αρχικής όψης του διακόσμου του μνημείου, μαζί με την πολυχρωμία και την εικονογραφία του, σε όλες τις χρονολογικές φάσεις.
Άρα ο Καστάς δεν πρέπει να νοηθεί ως ένα ψυχρό, λευκό, άδειο μνημείο. Πρέπει να τον φανταστούμε ως ένα σύνθετο έργο αρχιτεκτονικής, γλυπτικής, φωτός και χρώματος. Το λευκό μάρμαρο του περιβόλου ήταν η μεγάλη φωτεινή επιφάνεια. Πάνω και γύρω από αυτήν αναπτύσσονταν οι χρωματικές εντάσεις του εσωτερικού διακόσμου, των αρχιτεκτονικών μελών, των μορφών και των συμβόλων. Δεν γνωρίζουμε ακόμη με απόλυτη ακρίβεια την πλήρη χρωματική ανασύσταση του μνημείου· αυτό ακριβώς επιχειρεί να διερευνήσει η επιστήμη. Γνωρίζουμε όμως ότι το ερώτημα του χρώματος είναι πλέον κεντρικό για την κατανόηση του Καστά.
Γιατί όμως επιλέχθηκε το λευκό μάρμαρο της Θάσου; Η πρώτη απάντηση είναι πρακτική και τεχνική. Το θασίτικο μάρμαρο ήταν φημισμένο, ποιοτικό, ανθεκτικό και εξαιρετικά κατάλληλο για μνημειακή χρήση. Τα λατομεία της Αλυκής βρίσκονταν δίπλα στη θάλασσα, γεγονός που διευκόλυνε τη μεταφορά μεγάλων μαρμάρινων όγκων. Η επιλογή του υλικού δήλωνε πλούτο, οργάνωση, τεχνική δυνατότητα και πρόσβαση σε μεγάλα δίκτυα μεταφοράς. Ένας τέτοιος περίβολος δεν ήταν απλώς οικοδομικό έργο. Ήταν επίδειξη ισχύος.
Υπάρχει όμως και δεύτερη απάντηση, βαθύτερη. Το λευκό μάρμαρο δεν είναι μόνο υλικό. Είναι μήνυμα. Το λευκό στον Καστά λειτουργούσε ως χρώμα φωτός. Ο περίβολος θα έλαμπε μέσα στο τοπίο της Αμφίπολης, ιδιαίτερα κάτω από τον ήλιο της Μακεδονίας. Θα έκανε τον τύμβο ορατό από μακριά, όχι ως απλό ανάχωμα γης, αλλά ως μνημειακό σώμα που ακτινοβολούσε.
Το λευκό λειτουργούσε επίσης ως χρώμα ορίου. Ο περίβολος δεν ήταν ένας απλός τοίχος αντιστήριξης. Ήταν το όριο ανάμεσα στον έξω κόσμο και στον εσωτερικό χώρο του τύμβου. Έξω βρισκόταν η καθημερινή ζωή. Μέσα άρχιζε ο χώρος του νεκρού, της μνήμης, της τιμής, της ηρωικής ή βασιλικής αθανασίας. Ο επισκέπτης δεν αντίκριζε απλώς έναν τάφο. Αντίκριζε ένα σύνορο.
Εδώ βρίσκεται και η μυστικιστική —ή, ακριβέστερα, μυστηριακή— διάσταση του μνημείου. Δεν μπορούμε να ισχυριστούμε ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα το πλήρες ιδεολογικό ή τελετουργικό πρόγραμμα των δημιουργών του. Μπορούμε όμως να διαβάσουμε την αρχιτεκτονική του λειτουργία. Ο Καστάς οργανώνει μια πορεία: από το εξωτερικό φως προς την είσοδο· από τον λευκό περίβολο προς τις Σφίγγες· από τις Σφίγγες προς τις Καρυάτιδες· από τις Καρυάτιδες προς το ψηφιδωτό της Περσεφόνης· από τον κόσμο των ζώντων προς τον χώρο της καθόδου, της μνήμης και του θανάτου.
Ο λευκός περίβολος ήταν το πρώτο τελετουργικό κατώφλι. Δεν ήταν απλώς διακόσμηση. Ήταν ο φωτεινός δακτύλιος που προετοίμαζε τον επισκέπτη για την είσοδο σε έναν άλλο χώρο. Το λευκό εδώ δεν σημαίνει απουσία χρώματος. Σημαίνει φως, καθαρότητα, επισημότητα, κάθαρση και μετάβαση. Είναι το φως πριν από την κάθοδο. Είναι η καθαρή επιφάνεια πριν από το σκοτάδι του εσωτερικού. Είναι η σιωπή πριν από την αποκάλυψη.
Με αυτή την έννοια, ο Καστάς δεν είναι μόνο ένα ταφικό μνημείο μεγάλων διαστάσεων. Είναι μια σκηνοθεσία μετάβασης. Η αρχιτεκτονική, το μάρμαρο, το χρώμα, οι μορφές και ο μύθος συνεργάζονται για να μετατρέψουν τον θάνατο σε μνήμη και τη μνήμη σε αθανασία. Ο περίβολος δεν περιέκλειε απλώς τον τύμβο. Τον μετέτρεπε σε ιερό τόπο.
Το ερώτημα, λοιπόν, αν «είχαν χρώμα τα μάρμαρα» ανοίγει ένα πολύ μεγαλύτερο ζήτημα. Δεν αφορά μόνο την αισθητική όψη του μνημείου. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οι δημιουργοί του ήθελαν να το δει ο επισκέπτης: όχι ως ψυχρό λίθο, αλλά ως ζωντανό σύνολο φωτός, ύλης, χρώματος και συμβολισμού.
Ο λευκός περίβολος του Καστά ήταν το πρώτο μεγάλο μήνυμα του μνημείου. Ένας δακτύλιος από θασίτικο μάρμαρο, φωτεινός και επιβλητικός, που όριζε έναν τόπο διαφορετικό από όλους τους άλλους. Έναν τόπο όπου η γη, το μάρμαρο και ο μύθος συναντούσαν το μυστήριο του θανάτου — και την ανθρώπινη ανάγκη να τον υπερβεί.
Δημοσιεύτηκε στις
Επιτρέπεται η αναδημοσίευση του περιεχομένου της ιστοσελίδας εφόσον αναφέρεται ευκρινώς η πηγή του. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα.
