Χρονόμετρο

    ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΕΙΚΟΣΙΦΟΙΝΙΣΣΗΣ: Ένα από τα αρχαιότερα χειρόγραφα ευαγγέλια του 10ου αιώνα, επιστρέφει στη Μονή

    Δημοσιεύτηκε στις

    Προέρχεται από την συλλογή των κλεμμένων χειρογράφων από τους Βούλγαρους το 1917

     

    Μετά από 100 χρόνια ένα από τα πιο σπάνια κειμήλια του Χριστιανισμού επιστρέφει στην θέση του. Με ανακοίνωση της Μητρόπολης Δράμας έγινε γνωστό ότι επιστρέφει στην Ιερά Μονή Εικοσιφοίνισσας ένα από τα αρχαιότερα χειρόγραφα ευαγγέλια που είχε κλαπεί από τους Βούλγαρους το 1917. Αναλυτικά στην ανακοίνωση αναφέρεται ότι

    Ἕνα ἀκόμη χειρόγραφο τῆς πολύπαθης Μονῆς μας, τῆς Εἰκοσιφοινίσσης τοῦ Παγγαίου, ἐπιστρέφει στὸν χῶρο ἀπὸ τὸν ὁποῖο κλάπηκε ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους πρὶν ἀπὸ περισσότερα πιὰ ἀπὸ 100 χρόνια. Μὲ ἐνέργειες του Παναγιωτάτου Οἰκουμενικοῦ Πατριάρχου μας κ.κ. Βαρθολομαίου, τοῦ πρωτοστάτου στὸν ἀγώνα δικαιώσεως τῆς Μονῆς, τὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου στὴν Νέα Ὑόρκη θὰ τοῦ παραδώσει τὸ χειρόγραφο κατὰ τὴν προσεχὴ ἐπίσκεψἠ του στις Ἡνωμένες Πολιτεῖες τὸν Φθινόπωρο του 2021. Πρόκειται γιὰ τὸ χειρόγραφο μὲ ἀρ. 220, πολύτιμο περγαμηνὸ Εὐαγγέλιο, γραμμένο στὸ τέλος τοῦ 10ου/ἀρχὲς τοῦ 11ου αἰώνα, ἀπὸ τὰ ἀρχαιότερα ἀνὰ τὸν κόσμο σωζόμενα ἑλληνικὰ χειρόγραφα. Τὸ Εὐαγγέλιο τὸ εἶχε δεῖ ὁ Ἀθ. Παπαδόπουλος-Κεραμεὺς στὴν Μονή μας, ὅταν καὶ τὴν ἐπισκέφθηκε κατὰ τὰ μέσα τῆς δεκαετίας τοῦ 1880 (τὸν Ὀκτώβριο-Noέμβριο τοῦ 1885), στὸ πλαίσιο τῶν ἐρευνῶν του γιὰ τὴν Μαυρογορδάτειο Βιβλιοθήκη, σημειώνοντας ὅτι εἶναι μικρογραφημένο καὶ ὅτι ἔχει “λειογραφίες τῶν Εὐαγγελιστῶν”, ὅπως ἐπίσης καταγράφηκε καὶ ἀπὸ ξένους ἐρευνητὲς στὶς ἀρχὲς τοῦ περασμένου αἰώνα, λίγο πρὶν ἀπό τὴν κλοπή, οἱ ὁποῖοι κάνουν λόγο γιὰ μεμβράνινο Τετραευάγγελο κώδικα, γραμμένο σὲ δύο στῆλες, μὲ 27 γραμμένες σειρές σὲ κάθε στήλη, διαστάσεων 18,1 x14 ἑκ.Ὣς πρόσφατα ἀνῆκε στὰ λανθάνοντα χειρόγραφα τῆς Mονῆς τοῦ Παγγαίου, δὲν εἶχε ἐμφανιστεῖ οὔτε στὴν Σόφια , ὅπου βρίσκεται τὸ σύνολο σχεδὸν τῶν κλαπέντων χειρογράφων, οὔτε μεταξὺ τῶν χειρογράφων τῆς Mονῆς ποὺ πουλήθηκαν ἀπό τοὺς Βουλγάρους, ἀπὸ τὸν Τσεχοβούλγαρο Σίς, καὶ πέρασαν σὲ Πανεπιστημιακὲς κυρίως Βιβλιοθῆκες τῆς Εὐρώπης καὶ τῆς Ἀμερικής. Πιθανότατα εἶχε περάσει σὲ ἰδιωτικὴ συλλογὴ πουλημένο καὶ αὐτὸ ἀπὸ τὸν συντονιστὴ τῆς λεηλασίας Βλαδίμηρο Σὶς καὶ σὲ δεύτερη ἢ καὶ τρίτη μεταπώληση θὰ ἐμφανιστεῖ πρόσφατα στὸν Οἶκο Δημοπρασιῶν Christie᾽ς ἀπὸ ὅπου καὶ κατὰ τύχη ἀγαθὴ  θὰ ἀγοραστεῖ τὸν Ἰούνιο τοῦ 2011 ἀπὸ τὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου τῆς Νέας Ὑόρκης.

     

    Ὅπως πιὰ εἶναι γνωστό, κατὰ τὴν τακτοποίηση τῶν νέων ἀποκτημάτων τοῦ Μουσείου ὁ ἐπιμελητὴς τοῦ Μουσείου Brian Hyland διαπίστωσε ὅτι στὸ χειρόγραφο ὑπῆρχαν σημειώσεις ποὺ βεβαιώνουν ὅτι ἀνῆκε στὰ κλεμμένα ἀπὸ τοὺς Βουλγάρους τὸ 1917 καὶ ὅτι πρόκειται γιὰ χειρόγραφο ποὺ προέρχεται ἀπὸ τὴν Mονή μας. Ἦταν τότε ποὺ ἐπικοινώνησε τὸ Μουσεῖο τῆς Βίβλου  μὲ τὸ Οικουμενικό Πατριαρχεῖο μὲ πρόθεση νὰ συντονίσει τὴν ἐπιστροφή του. Ἀντιπροσωπεία τοῦ Μουσείου στὶς ἀρχὲς τοῦ τρέχοντος ἔτους επισκέφθηκε τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ ἐγκαινιάστηκε μία περίοδος συνεργασίας μὲ τὸν Οἰκουμενικὸ Θρόνο. Ὅπως ἀναφέρεται σὲ Δελτίο Τύπο τοῦ Μουσείου τῆς Βίβλου, ὁ  Πατριάρχης εὐχαρίστησε τὸ Μουσεῖο γιὰ τὴν ὑποσχόμενη ἐπιστροφὴ καὶ προσφέρθηκε νὰ ἐπιτρέψει στὸ Μουσεῖο νὰ ἐμφανίζει τὸ χειρόγραφο στὶς προθῆκες του μέχρι τὴν ἐπίσκεψή του στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 2021, ὅταν καὶ θὰ δοθεῖ ἐπίσημα στὸν Οἰκουμενικό μας Πατριάρχη, ἐνῶ ὁ Πατριάρχης ἐπιβραβεύοντας τὴν κίνηση τοῦ Μουσείου τῆς Βίβλου ὑποσχέθηκε πὼς θὰ δανείσει τρία ἱερὰ κειμήλια στὸ Μουσεῖο γιὰ νὰ τὰ ἐκθέσει.

     

    Τρέφουμε ἀγαθὲς ἐλπίδες ὅτι δὲν θὰ εἶναι τὸ τελευταῖο χειρόγραφο ποὺ ἐπιστρέφει, ὅπως χαρακτηριστικὰ σημειώνει ὁ Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης, στὸ σπίτι του, ἀρκετὰ ἀκόμη κλεμμένα χειρόγραφα ἀναμένεται νὰ ἐπιστρέψουν στὴν Mονὴ τοὺς προσεχεῖς μῆνες ἀπὸ Ἱδρύματα τῆς Ἀμερικῆς, εὐελπιστοῦμε δὲ πὼς τὸ ἴδιο θὰ συμβεῖ κάποια στιγμὴ καὶ μὲ τὸν κύριο κορμὸ τῶν κλεμμένων χειρογράφων καὶ τῶν ἐκκλησιαστικῶν κειμηλίων ποὺ κατέχουν σὲ Ἱδρύματά τους οἱ βόρειοι γείτονές μας.

     

    Ἡ Ἱερὰ Μητρόπολις Δράμας εὐχαριστεῖ τὴν Α.Θ. Π. τὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη μας κ.κ. Βαρθολομαῖο γιὰ τὴν ἀνύστακτη φροντίδα του  γιὰ τὴν κληρουχία αὐτὴ  τοῦ Οἰκουμενικοῦ Θρόνου.

     

     

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    Η περίεργη και συναρπαστική ιστορία ενός Γάλλου στην Ελευθερούπολη, το 1904!

    Δημοσιεύτηκε στις

    Ο τελευταίος στρατιώτης της Αντάντ που θάφτηκε στο συμμαχικό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης

     

    Ο γνωστός δικηγόρος και φιλίστωρ της τοπικής ιστορίας,  Θεόδωρος Δ. Λυμπεράκης, από το πλούσιο αρχείο που διαθέτει, ανέσυρε μια περίεργη αλλά συνάμα, συναρπαστική ιστορία που έλαβε χώρα πριν από ένα αιώνα και πλέον, στην Ελευθερούπολη των αρχών του 20ου αιώνα και η οποία αποκαλύφθηκε – εν μέρει καθώς το μυστήριο συνεχίζει να υπάρχει – πριν από μια εικοσαετία περίπου. Η ιστορία ξεκινάει με την ανεύρεση των οστών ενός Γάλλου στρατιώτη που πέθανε στο Πράβι, το 1904, αλλά κανείς δεν γνωρίζει κάτι περισσότερο!

    ΜΙΑ ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, ΣΑΝ ΣΕΝΑΡΙΟ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΑΙΝΙΑΣ, ΠΟΥ ΔΙΑΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΠΟΛΗ (ΤΟΤΕ ΠΡΑΒΙ) ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΠΑΓΓΑΙΟΥ, ΣΤΑ ΤΑΡΑΓΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΩΝ ΤΟΥ 20ού ΑΙΩΝΑ.

     

    Στις αρχές του 20ού αιώνα, στην Ελευθερούπολη, (άλλοτε Πράβι), του σημερινού Δήμου Παγγαίου, όπου κι εγώ κατοικώ μόνιμα, στην γωνία των οδών Δαγκλή και Αγιάσματος, (στην μουσουλμανική συνοικία που υπήρχε εκεί, πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών του έτους 1922), υπήρχε ένα μικρό, μουσουλμανικό, θρησκευτικό κτίσμα, (τεκές δερβίσηδων, πιθανόν μεβλεβί), δίπλα στο οποίο υπήρχε κι ένα πηγάδι, καθώς και βοηθητικά προσκτίσματα. Μετά το 1924, το οικόπεδο με τον τεκέ παραχωρήθηκε σε ανταλλάξιμο πρόσφυγα, που ήλθε από την Μικρά Ασία κι εκείνος το παραχώρησε στον γαμπρό του, ο οποίος, στην δεκαετία του 1960, κατεδάφισε τα κτίσματα του τεκέ κι έχτισε μια μικρή, ισόγεια κατοικία, ενώ στον ακάλυπτο χώρο του οικοπέδου φύτευε λαχανόκηπο. Το έτος 1998, κατά την εκτέλεση εργασιών στον ακάλυπτο χώρο του οικοπέδου, για την επέκταση της οικίας, στον χώρο όπου βρισκόταν ο λαχανόκηπος, οι νέοι ιδιοκτήτες βρήκαν διάσπαρτα πολλά, ανθρώπινα οστά, με μια μεταλλική, στρατιωτική ταυτότητα. Αμέσως μ’ ενημέρωσαν, (γνωρίζοντας ότι είμαι φιλίστωρ), για το συμβάν και στην στρατιωτική ταυτότητα, (της οποίας αναρτώ φωτογραφίες και των δύο όψεών της), διάβασα, στην μία όψη της οποίας ήταν γραμμένα: LUIS VANGEL 1904, και στην άλλη όψη: BEAUVAIS 591. Αντιλήφθηκα αμέσως ότι επρόκειτο για Γάλλο στρατιώτη (ή χωροφύλακα;), του οποίου τα οστά ήταν, προφανώς, αυτά που βρίσκονταν θαμμένα, επί ένα περίπου αιώνα, στον κήπο του προαναφερθέντος οικοπέδου, μαζί με την μεταλλική, στρατιωτική του ταυτότητα και ο οποίος, απ’ ότι είδα, (γιατί είμαι γαλλομαθής), προερχόταν από την περιοχή Beauvais της Νορμανδίας.

    Αμέσως μόλις διαπίστωσα τ’ ανωτέρω, επικοινώνησα τηλεφωνικά με το γαλλικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, από το οποίο μου ζητήθηκε η αποστολή της στρατιωτικής ταυτότητας, μαζί με κάποιο ενημερωτικό σημείωμα, για τον τόπο ανεύρεσης των οστών και της ταυτότητας. Πράγματι, απέστειλα την μεταλλική ταυτότητα, μαζί με μια επιστολή μου, που είχε ημερομηνία 1 Σεπτεμβρίου του 1998, στο γαλλικό προξενείο, αναφέροντας όσα γράφω και στην ανάρτησή μου αυτή

    Αμέσως, το γαλλικό προξενείο της Θεσσαλονίκης ενημέρωσε το Υπουργείο Στρατιωτικών της Γαλλίας και ο τότε Γάλλος πρόξενος, κ. Pierre Voillery ήρθε στην Ελευθερούπολη, την άνοιξη του 1999, παρέλαβε τα οστά, (που τα είχαμε συλλέξει και φυλάξει), με την μεταλλική ταυτότητα και στη συνέχεια μου απέστειλε την από 29 Απριλίου του 1999 επιστολή του, σε γαλλική κι ελληνική γλώσσα, (τις οποίες επίσης αναρτώ), με την οποία βεβαίωνε ότι παρέλαβε από μένα τα οστά και την μεταλλική ταυτότητα, από το ακίνητο που περιέγραψα ότι βρέθηκαν και μ’ ενημέρωνε ότι ο Υφυπουργός Παλαιών Πολεμιστών της Γαλλίας, βοηθούμενος από την στρατιωτική ταυτότητα, βρήκε , στα αρχεία της κλάσης του 1904, ότι τα οστά ανήκαν στον LUIS VANGEL, που ήταν της κλάσης του 1902 και ότι αυτά θα θαφτούν στο συμμαχικό νεκροταφείο του Ζε»ϊτενλίκ, στην Θεσσαλονίκη.

     

    Αργότερα, ενημερώθηκα ότι ο συγκεκριμένος στρατιώτης είχε κηρυχθεί αγνοούμενος, μετά δε από τεστ DNA, στο οποίο υποβλήθηκαν πρόθυμα συγγενείς του, που ζουν στο Beauvais της Βόρειας Γαλλίας (Νορμανδίας), ταυτοποιήθηκε ότι επρόκειτο για τον χαμένο συγγενή τους!

    Το μυστήριο αρχίζει, όμως, από το σημείο αυτό: Ούτε εγώ, ούτε και οι γηραιότεροι κάτοικοι της Ελευθερούπολης, προς τους οποίους τότε απευθύνθηκα, δεν είχε ακούσει το παραμικρό, για την παρουσία Γάλλων στρατιωτών στην Ελευθερούπολη, στις αρχές του 20ού αιώνα. Μάλιστα, ρώτησα και τους μεγαλύτερους από μένα Ελευθερουπολίτες, που ασχολούνταν και κατέγραφαν τη νεώτερη ιστορία της Ελευθερούπολης, αν γνωρίζουν την παρουσία γαλλικού, στρατιωτικού σώματος, στην περιοχή της Ελευθερούπολης, στις αρχές του 20ού αιώνα κι έλαβα αρνητική απάντηση. Η μόνη πληροφορία ήταν μόνο ότι το 1904 είχε έλθει στην περιοχή, που βρισκόταν ακόμη υπό Οθωμανική κατοχή, ένα σώμα Γάλλων χωροφυλάκων.

    Εκείνο που έχει, όμως, μεγαλύτερη σημασία και κάνει πιο γοητευτικό το εύρημα, είναι ο τόπος όπου ήταν θαμμένος ο Γάλλος στρατιώτης: Στην αυλή ενός μουσουλμανικού τεκέ δερβίσηδων, (οι γονείς μου, που και οι δυο μεγάλωσαν στην γειτονιά εκείνη, σε απόσταση αναπνοής από το σημείο της εύρεσης, θυμούνταν καλά τα ερειπωμένα κτίσματα του τεκέ, ενώ είχαν ακούσει και ότι επρόκειτο για «δερβίσηδες που χόρευαν», πράγμα που με κάνει να πιθανολογώ ότι επρόκειτο για δερβίσηδες του τάγματος των Μεβλεβί). Τι ζητούσε η σωρός ενός Γάλλου στρατιώτη, στην αυλή ενός ιερού χώρου των Μουσουλμάνων; Γιατί θάφτηκε εκεί; Απ’ όσα γνωρίζω, οι Μουσουλμάνοι δεν θάβουν αλλόθρησκους νεκρούς στους ιερούς χώρους τους. Μήπως ο Louis είχε γίνει Μουσουλμάνος και θάφτηκε εκεί δικαιωματικά; Μήπως έπεσε θύμα φόνου και θάφτηκε εκεί, για να μην αναζητηθούν και να μη βρεθούν ποτέ τα ίχνη του; Όλα είναι απλές πιθανότητες, απλές απορίες, που, ίσως και να μείνουν για πάντα αναπάντητες, η ανάρτησή μου, όμως, έχει ως μοναδικό σκοπό τον σχολιασμό της και την αναζήτηση, από κοινού με όσους, σαν εμένα, ενδιαφέρει η νεώτερη, στρατιωτική ιστορία του τόπου μας, πιθανών απαντήσεων, ιδιαίτερα όσον αφορά την παρουσία γαλλικού, εκστρατευτικού σώματος στην ευρύτερη περιοχή της Ελευθερούπολης, κατά την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα.

     

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    Η «ΑΝΑΓΝΩΣΗ» ΜΙΑΣ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: Τίποτα στην Αμφίπολη δεν γίνεται τυχαία!!!

    Δημοσιεύτηκε στις

    Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης

     

    Από την αρχή της ανασκαφής στον Τύμβο Καστά, στην Αμφίπολη και πολύ περισσότερο το 2014, από τον Αύγουστο μέχρι το τέλος του χρόνου και φυσικά, μέχρι σήμερα, τίποτα δεν γίνεται τυχαία. Η πρόσφατη επίσκεψη του αντιπροέδρου της Ε.Ε. Μαργαρίτη Σχοινά, το επιβεβαιώνει, όπως και αν μελετήσει κανείς και τον κατάλογο με τα ονόματα όσων επισκέφτηκαν το μνημείο στον Καστά σήμερα.

     

    Δεν θα σχολιάσουμε τις παλαιότερες επισκέψεις, αλλά την τελευταία του κ. Σχοινά. Στο επίσημο πρόγραμμα προβλεπόταν ότι ο κ. Σχοινά θα φτάσει στον Καστά, στις 14.00. Αντί δηλαδή να γίνει η επίσκεψη τις πρωινές ώρες, έγινε το μεσημέρι, μια ώρα εξαιρετική, για να επισκεφθεί κανείς και να εισέλθει στο μνημείο του Καστά!!!

     

    Η απόδειξη, γι’ αυτό τον ισχυρισμό είναι η αναμνηστική φωτογραφία, που βγήκε στην είσοδο κάτω από τις Σφίγγες. Μια φωτογραφία στην οποία υπάρχει ένας «επισκέπτης». Πέρα των γνωστών προσώπων που βλέπετε στην φωτογραφία, δηλαδή της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνης , του αρχιτέκτονα Μιχάλη Λεφαντζή, της Εφόρου Σερρών Δήμητρας Μαλαμίδου, της υφυπουργού Φωτεινής Αραμπατζή και του επίσημου επισκέπτη Μαργαρίτα Σχοινά και δυο συνεργατών, υπάρχει ένας ακόμη που με την πρώτη ματιά δεν διακρίνεται, αν και η παρουσία του είναι έντονη!!!

     

    Μέχρι την Χειμερινή Ισημερία μας χωρίζουν ακόμη δύο μήνες, αλλά επειδή ο ήλιος έχει αρχίσει να ακολουθεί – εμφανώς πια – χαμηλή πορεία στον ορίζοντα, εφόσον υπάρχει ηλιοφάνεια – και υπήρχε την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου – οι ακτίνες του ήλιου, εισέρχονται στο εσωτερικό του μνημείου, σε αρκετό βάθος. Ο ήλιο είναι ουσιαστικά αυτός που κυριαρχεί στην φωτογραφία και με αυτό το στιγμιότυπο, επιβεβαιώνεται ότι ουσιαστικά αποτελεί ένα «δομικό στοιχείο» του μνημείου η παρουσία του, καθώς όχι μόνο φωτίζει το εσωτερικό του μνημείου, αλλά όπως προκύπτει από τη μέχρι τώρα μελέτη μετείχε στις τελετουργίες που γινόταν στο εσωτερικό του μνημείου.

     

    Αν και είμαστε στα μέσα Οκτωβρίου, οι ακτίνες του εσπερινού ήλιου, όχι μόνο φωτίζει τα πόδια των παρόντων, αλλά εισέρχεται μέσα στο μνημείο και οι ακτίνες φτάνουν μέχρι τα βάθρα των δύο Κορών. Αν δεν υπήρχε η τέντα προστασίας του μνημείου, το φως θα «έλουζε» και τις δυο σφίγγες και από το άνοιγμα που υπάρχει ανάμεσα τους θα φώτιζε ακόμη μεγαλύτερο μέρος από το εσωτερικό του μνημείου.

     

    Η φωτογραφία που βλέπουμε είναι «βγαλμένη» περίπου στις 2.45, ώρα που αυτή την εποχή κορυφώνεται η εισδοχή των ακτινών του ήλιου, μέσα στο μνημείο. Αυτό σημαίνει ότι ο παρόντες, απόλαυσαν το εσωτερικό του μνημείου «λουσμένο» από τον φθινοπωρινό ήλιο της Αμφίπολης.

     

    Ως εκ τούτου η ώρα, δεν ήταν καθόλου τυχαία, αλλά είναι η πλέον κατάλληλη για να εντυπωσιαστούν οι επισκέπτες ακόμη περισσότερο από αυτό το λαμπρό μνημείο που το εσωτερικό του αποκτάει άλλη υπόσταση – πιο πνευματική και υπερβατική – όταν φωτίζεται από τον ήλιο.

     

    Με την ευκαιρία να σημειώσουμε ότι στην παρουσίαση του στον ίδρυμα Μποδοσάκη, ο κ. Λεφαντζής δεν είχε παραλείψει να αναφέρει ότι η ανασκαφική ομάδα μελετάει και τον ηλιασμό του μνημείου. Συγκεκριμένα είχε πει ότι «Ένα άλλο σημαντικό στοιχείο το οποίο δεν είναι διαμορφωμένο από τύχη, είναι ότι αυτός ο χώρος έχει σχεδιαστεί μάλλον έτσι, για να φωτίζεται σε μια συγκεκριμένη μέρα του χρόνου, τα τελευταία χρόνια έχει πιστοποιηθεί αυτό γιατί έχουμε κάνει δοκιμές, σε αλλεπάλληλες εποχές, φαίνεται δηλαδή ότι έχει σχεδιαστεί για το χειμερινό ηλιοστάσιο, διότι όταν ανοίγουμε την τέντα εκείνες τις ημέρες, από τις 18 έως τις 28 τέλος πάντων Δεκεμβρίου, το φως φτάνει μέχρι μέσα, εννοούμε δηλαδή ότι φτάνει ακριβώς μέχρι μέσα, φέτος που έγινε μια διερεύνηση, μέρα-μέρα, με όλες τις ώρες της ημέρας για να δούμε πως γίνεται, το φως φτάνει μέχρι μέσα, τον ταφικό θάλαμο, που δείχνει ακριβώς, ότι ο χώρος μάλλον πιθανότατα φτιάχθηκε για κάποιες εκδηλώσεις, κατά τις ημέρες του χειμερινού ηλιοστασίου». Ως εκ τούτου επιβεβαιώνεται ότι δεν ήταν καθόλου τυχαία η ώρα της επίσκεψης του κ. Σχοινά!!!

     

    Για το θέμα να θυμίσουμε ότι πρώτος το μελέτησε και αναφέρθηκε στον ηλιασμό του μνημείο, ο αρχαιοστρονόμος και συνεργάτης του «Χ» Αθανάσιος Φουρλής που είχε παραθέσει πολλά στοιχεία από την μελέτη του σε άρθρα, τα οποία μπορείτε να διαβάσετε στις παρακάτω συνδέσεις:

     

    Εντυπωσιακή ανακάλυψη για το ταφικό μνημείο της Αμφίπολης: Το εσπερινό φως του ήλιου του χειμερινού ηλιοστασίου φώτιζε τους ανέσπερους νεκρούς του μνημείου!!!

     

    Νέα ανακάλυψη στον Τύμβο Καστά: Ο ήλιος προσανατόλισε τον Λέοντα της Αμφιπόλεως

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    Κρυμμένοι θησαυροί και κώδικες στα μικροφίλμ και τις μικρογραφίες της Μονής Βλατάδων

    Δημοσιεύτηκε στις

    Εικόνες από βιβλικές σκηνές και γεγονότα, όπως η βάπτιση και η Ανάσταση του Χριστού, εικονογραφημένα ευαγγέλια, ιδιότητες από φαρμακευτικά ή δηλητηριώδη φυτά, χειρόγραφα του Σοφοκλή και κωμωδίες του Αριστοφάνη, ακόμη και εγχειρίδια στρατιωτικής τέχνης για τον τρόπο διεξαγωγής των μαχών στο Βυζάντιο αποκαλύπτουν στον ερευνητή και αναγνώστη οι κρυμμένοι θησαυροί και κώδικες που βρίσκονται στα μικροφίλμ, τις μικρογραφίες και τα χειρόγραφα του ιστορικού αρχείου του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών και της Ιεράς Βασιλικής Πατριαρχικής και Σταυροπηγιακής Μονής Βλατάδων.

     

    Περίτεχνα σχέδια, διακοσμημένα με χρυσό και ζωντανά χρώματα, διαφορετικοί γραφικοί χαρακτήρες, ακόμη και σημαδόφωνα της Βυζαντινής μουσικής, παραπέμπουν συνειρμικά στον χώρο όπου δημιουργήθηκαν, τα σκριπτόρια του Αγίου Όρους, τα βιβλιογραφικά εργαστήρια που λειτουργούν αιώνες τώρα στην Ιερά Κοινότητα, με σκοπό την αναπαραγωγή, από τους μοναχούς, αρχείων, κειμένων και χειρογράφων, όχι μόνο εκκλησιαστικού χαρακτήρα αλλά γενικότερου επιστημονικού ενδιαφέροντος, που έχουν πολύτιμη θέση στην παλαιότερη παράδοση του ελληνισμού και θεωρείται απαραίτητη η διάσωσή τους.

     

    Ο Κώδικας 587 της Μονής Διονυσίου και οι Κώδικες των Διοσκουρίδη και Γαληνού

     

    Ξεχωριστή θέση στο αρχείο κατέχει ο γνωστός Κώδικας 587 της Μονής Διονυσίου, που συγκεντρώνει εδώ και χρόνια το ενδιαφέρον όχι μόνο των θεολόγων αλλά και των απανταχού ιστορικών της τέχνης που θεωρούν ότι δεν υπάρχει πουθενά κάποιο άλλο παρόμοιο χειρόγραφο. Ο κώδικας είναι ένα ευαγγελιστάριο, μια παράθεση των ευαγγελίων σε 175 φύλλα περγαμηνής. Χρονολογείται από τον 11ο αιώνα και σώζεται σε πάρα πολύ καλή κατάσταση, δεδομένης της ηλικίας του. Στον Κώδικα 587 ξεχωρίζουν οι 74 εντυπωσιακές μικρογραφίες, οι μορφές αγίων που στέκονται στα καταπληκτικής ομορφιάς πρωτογράμματα και σκηνές, όπως εκείνη της βάπτισης του Ιησού από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή που απεικονίζεται με έντονο γαλάζιο, χρυσό και κόκκινο χρώμα.

     

    Χρώματα, λεπτομερή σκίτσα και περιγραφές των ιδιοτήτων των βοτάνων και των φαρμακευτικών ή μη φυτών κυριαρχούν στα 292 φύλλα της βοτανικής του φαρμακολόγου Διοσκουρίδη που σώζεται από τον 12ο αιώνα με τον Κώδικα «Ωμέγα 75» της Μονής Μεγίστης Λαύρας. Εντυπωσιακή είναι η περιγραφή για το κώνειο, ως ένα φυτό που απεικονίζεται με καφέ, μπλε και κόκκινο χρώμα στους καρπούς, αποτελεί φυσικό δηλητήριο με ναρκωτικές ιδιότητες και προκαλεί παράλυση και ανώδυνο θάνατο. Ανάμεσα στις περιγραφές με τα γιατροσόφια αναφέρονται, επίσης, η δάφνη, το ελαιοσέλινον, η πτελέα, ο έρπυλλος ή αγριοθυμάρι, η γλυκύριζα, το αμπελόπρασον και πολλά άλλα. Αντίστοιχης σπουδαιότητας θεωρείται και ο Κώδικας περί ύλης του Διοσκουρίδη που βρίσκεται στη Βιέννη.

     

    Στο ίδιο πνεύμα, αλλά σε αντίθεση με τον Διοσκουρίδη, ο Κώδικας 14 της Βλατάδων δημιουργήθηκε από τον Γαληνό, τον δεύτερο σπουδαιότερο γιατρό της αρχαιότητας, μετά τον Ιπποκράτη. Ο κώδικας αυτός θεωρείται από τους πλέον αξιόλογους κώδικες και υπάρχουν ακόμη ερευνητές, γεωπόνοι, φαρμακολόγοι που ασχολούνται με τα γιατροσόφια και αναζητούν σχετικό υλικό στα εν λόγω μικροφίλμ.

     

       Αρχείο ανεκτίμητης αξίας, μοναδικό στον κόσμο

     

    Για ένα αρχείο ανεκτίμητης αξίας, μοναδικό στον κόσμο, κάνει λόγο στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο διευθυντής του Πατριαρχικού Ιδρύματος Πατερικών Μελετών, καθηγητής της Πατρολογίας και Αγιολογίας στη Θεολογική Σχολή του ΑΠΘ, Συμεών Πασχαλίδης. Όπως αναφέρει, το πρόγραμμα της φωτογράφησης των χειρογράφων του Αγίου Όρους ξεκίνησε αμέσως μετά την ανοικοδόμηση του κτιριακού συγκροτήματος του Ιδρύματος το 1969 και συνεχίστηκε ως το 1990, ενώ είναι σε εξέλιξη επαφές με την Ιερά Κοινότητα για τη συνέχισή του ώστε να είναι ολοκληρωμένη η συλλογή όλων των αγειορειτικών χειρογράφων στο Ίδρυμα.

     

    Εκεί μεταβαίνουν κάθε χρόνο πάνω από εκατό επιστήμονες από την Αμερική, την Ασία, την Άπω Ανατολή, την Ιαπωνία και την Κορέα προκειμένου να μελετήσουν συγκεκριμένα έγγραφα του αρχείου, ενώ λιγότεροι είναι οι Έλληνες επιστήμονες στους οποίους απευθύνεται το Ίδρυμα επιθυμώντας να καταστήσει γνωστό αυτόν τον πλούτο και στο ελληνικό επιστημονικό κοινό. «Στο Βατικανό υπάρχουν περίπου 5000 χειρόγραφα ελληνικά. Αντίστοιχος αριθμός υπάρχει και στην εθνική βιβλιοθήκη του Παρισιού. Πάντως από μετρήσεις που έχουν γίνει από παλαιογράφους, προκύπτει ότι η συλλογή των αγιορειτικών χειρογράφων, που αποτελείται από 16.000 χειρόγραφα και βρίσκεται στη Μονή Βλατάδων, είναι ισάριθμη με όλες μαζί τις υπόλοιπες συλλογές που υπάρχουν στις βιβλιοθήκες των άλλων χωρών», τονίζει ο κ. Πασχαλίδης.

     

       Η ιστορία της Μονής Βλατάδων

     

    Παρουσιάζοντας την ιστορία της Μονής Βλατάδων, όπου βρίσκεται το Ίδρυμα, ο διευθυντής του αναφέρεται στους αδελφούς Βλαττήδες, (Δωρόθεο και Μάρκο Βλαττή) μαθητές του Γρηγορίου του Παλαμά, από τους οποίους πήρε το όνομά της η μονή. Ως χρόνος ίδρυσης του μοναστηριού θεωρείται το 1359, χρονολογία θανάτου του Παλαμά, ο οποίος απεικονίζεται στον τοιχογραφικό διάκοσμο ως άγιος. Επισημαίνει, άλλωστε, μια παράδοση που αναπτύχθηκε επί τουρκοκρατίας και αναφέρει ότι σε αυτόν τον τόπο κήρυττε ή διέμενε ο Απόστολος Παύλος, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν αντίστοιχα τεκμήρια από τους ερευνητές.

     

    Η Μονή Βλατάδων ήταν τελικά το μοναδικό ανδρώο μοναστήρι στη Θεσσαλονίκη που δεν έγινε τζαμί, γεγονός που ο κ. Πασχαλίδης αποδίδει στα προνόμια που τότε έπαιρναν τα παλαιότερα μοναστήρια, όπως εκείνο της Αγίας Θεοδώρας που λειτουργεί ως γυναικείο μοναστήρι και υπάρχει σε αυτό σχετικό φιρμάνι υπογεγραμμένο από τον ίδιο τον Μωάμεθ τον Πορθητή. Όσο για τον χαρακτηρισμό του ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της Unesco, σχολιάζει ότι στο μοναστήρι επιβιώνουν σημαντικά στοιχεία από τη βυζαντινή του ιστορία, μαζί με τον τοιχογραφικό διάκοσμο και το σκευοφυλάκιο με έναν μεγάλο αριθμό εικόνων.

     

       Το πρόγραμμα ψηφιοποίησης του ιστορικού αρχείου

     

    Στο μεταξύ, με αφορμή την πρόσφατη υπογραφή σύμβασης συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας και της Μονής Βλατάδων για την ψηφιοποίηση του ιστορικού αρχείου, η έφορος του Πατριαρχικού Ιδρύματος, αρχαιολόγος και θεολόγος Φλώρα Καραγιάννη αναφέρει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ότι αυτή είναι μόνο η αρχή για ένα μεγάλο πρόγραμμα ψηφιοποίησης που έχει απώτερο σκοπό να ψηφιοποιηθούν τα 14.000 μικροφίλμ των χειρογράφων αλλά και δύο χιλιάδες παλαίτυπα από την πολύ σημαντική βιβλιοθήκη του Ιδρύματος. Το έργο της καταγραφής, της ψηφιοποίησης και της τεκμηρίωσης, όπως σημειώνει, θα ξεκινήσει σε έναν μήνα και σε αυτό θα συμμετέχουν συνεργάτες του Ιδρύματος και της Μονής που έχουν επιλεγεί λόγω των εξειδικευμένων τους γνώσεων.

     

       Από το παρελθόν ανακαλύπτουμε το μέλλον

     

    Τη βεβαιότητα ότι η μελέτη του συγκεκριμένου αρχείου θα αποκαλύψει ακόμη περισσότερα στο μέλλον εκφράζει η υπεύθυνη του αρχείου μικροταινιών-μικρογραφιών του Ιδρύματος, Άννα Λυσικάτου. «Από το παρελθόν ουσιαστικά ανακαλύπτουμε το μέλλον. Μέσα από τη μελέτη επιστημόνων από όλο τον κόσμο που έρχονται εδώ, οι άνθρωποι προσπαθούν να δώσουν απαντήσεις σε ερωτήματα που δεν μπορούν να προσεγγίσουν από τις σημερινές πηγές», σημειώνει. Φέρνει, άλλωστε, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την περίπτωση του παλίμψηστου του Αρχιμήδη, ενός κώδικα που βρέθηκε στο προσκυνητάρι ενός μοναχού στα Ιεροσόλυμα κι ύστερα από επεξεργασία με τη σύγχρονη τεχνολογία, αποδείχτηκε ότι πρόκειται για ένα από τα χαμένα βιβλία του Αρχιμήδη, «ενδεικτικό των ιδεών του, που ήταν πολύ πιο πέρα από τις ιδέες του Νεύτωνα».

     

     

     

    *Επισυνάπτεται φωτογραφικό υλικό που παραχώρησε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ το Πατριαρχικό Ίδρυμα Πατερικών Μελετών

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    ΚΑΒΑΛΑ: Σπάνιο γλυπτό 7.000 χρόνων παραδόθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο

    Δημοσιεύτηκε στις

    Εξαιρετικά σημαντικής αξίας λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του

     

    Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης

     

    Ένα γλυπτό εξαιρετικής σπανιότητας, αλλά και παλαιότητας γλυπτό, βρέθηκε και παραδόθηκε στην αρχαιολογική υπηρεσία Καβάλας. Αφού το εξέτασαν, ειδικοί αρχαιολόγοι στην προϊστορική τέχνη, αποφάνθηκαν ότι είναι ένα γλυπτό που χρονολογείται την 5η χιλιετία π.Χ. και ίσως να φτάνει και προς τα πάνω, δηλαδή μέχρι και το 4.900 π.Χ., το οποίο σημαίνει ότι η ηλικία του φτάνει τα 7.000 χρόνια. Το εν λόγω γλυπτό που είναι ύψους 17 εκατοστών, το παρέλαβε η αρχαιολόγος Πηνελόπη Μάλαμα, η οποία μιλώντας στο «Χ» μας το περιέγραψε ως «ένα αγαλμάτιο στον τύπο των ειδωλίων των νεολιθικών χρόνων που παριστάνει ανθρώπινη μορφή με σχηματική απόδοση της ανατομίας και χρονολογείται στην πέμπτη χιλιετία», εκείνο που το καθιστά σπάνιο είναι ότι δεν είναι πήλινο, όπως άλλα ειδώλια που έχουν βρεθεί στην περιοχή μας, αλλά είναι κατασκευασμένο από πωρόλιθο! Μάλιστα στην περιγραφή της, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ότι η μορφή του θυμίζει τα κυκλαδίτικα ειδώλια, αν και εκείνα είναι πολύ νεώτερα, του τέλους της νεολιθικής περιόδου, ωστόσο υπάρχει κάτι κοινό στην απλότητα των γραμμών και στην αφαίρεση κάθε περιττού στοιχείου. Είναι όμως ένα πολύ παλαιότερο γλυπτό και αυτό προβληματίζει για το που βρέθηκε και τι άλλο μπορεί να το συνόδευε.

     

    Το εν λόγω γλυπτό έχει μια λίγο περίεργη ιστορία και αυτός είναι ο λόγος που δεν μπορεί να μας δώσει πάρα πολλές πληροφορίες. Παραδόθηκε στην αρχαιολογική υπηρεσία Καβάλας, πριν από ένα μήνα περίπου, από έναν κάτοικο εξωτερικού, με καταγωγή από την Ελευθερούπολη, ο οποίος ήρθε φέτος το καλοκαίρι να καθαρίσει το πατρικό του σπίτι. Το εν λόγω γλυπτό, βρέθηκε μέσα στα αντικείμενα της μακαρίτισσας πλέον μητέρας του και θυμήθηκε που του είχε μιλήσει γι’ αυτό. Σύμφωνα με αυτά που του είχε μεταφέρει, η μητέρα του, το είχε βρει πεταμένο σε ένα διπλανό, προς το δικό της σπίτι, πριν από μερικά χρόνια.

     

    Το σπίτι στο οποίο βρέθηκε το γλυπτό – και το οποίο σήμερα έχει κατεδαφιστεί – ανήκε σε δυο αδέλφια που πριν από χρόνια, είχαν συλληφθεί και καταδικαστεί για αρχαιοκαπηλία!!! Μάλιστα ο ένας εκ των δυο βρέθηκε νεκρός, μετά από ατύχημα την ώρα που διενεργούσε παράνομη ανασκαφή!!! Ως εκ τούτου, κανείς σήμερα δεν μπορεί να δώσει πληροφορίες για το ποιο είναι το αρχικό σημείο εντοπισμού του εν λόγω γλυπτού, καθώς είναι πολύ πιθανό να συνοδευόταν και από άλλα σχετικά αντικείμενα τα οποία θα πρόσφεραν πολύτιμες πληροφορίες.

     

     

    Υπάρχει αμοιβή για όσους τα παραδίδουν

     

    Αξίζει να σημειώσουμε ότι η νομοθεσία, προβλέπει αμοιβή για όποιον βρει και παραδώσει αρχαίο αντικείμενο, στις αρχαιολογικές υπηρεσίες, δίνοντας παράλληλα και πληροφορίες για το σημείο εντοπισμού. Αυτό είναι σημαντικό, όχι μόνο για την μελέτη των αντικειμένων αλλά και γιατί αν έχει βρεθεί εντός χώρου που είναι χαρακτηρισμένος ως αρχαιολογική ζώνη, δεν δικαιούται αμοιβής. Όταν παραδοθεί το αντικείμενο, το μελετάει επιτροπή αρχαιολόγων και αποφαίνεται για το ύψος της αμοιβής. Αν η αμοιβή είναι μέχρι 1.500 ευρώ, την καταβάλει η οικεία εφορεία αρχαιοτήτων, αν είναι μεγαλύτερη το θέμα πάει στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, το οποίο βγάζει και την τελική απόφαση.

     

    Συνήθως μέσα σε μια χρονιά υπάρχουν μέχρι 4 – 5 περιπτώσεις που εμφανίζεται κάποιος και παραδίδει ένα αρχαίο αντικείμενο στο αρχαιολογικό μουσείο Καβάλας και συνήθως αυτά, προέρχονται από την περιοχή της Θάσου και των Φιλίππων. Αυτή η νόμιμη διαδικασία για την παράδοση των αρχαίων αντικειμένων, τα οποία πολλές φορές είναι φορείς σημαντικών πληροφοριών, γι’ αυτό και προβλέπεται και αμοιβή για όποιον βρει και παραδώσει ένα αρχαίο αντικείμενο, για να λειτουργήσει αυτό ως αντικίνητρο στην διοχέτευση τους, σε παράνομα κυκλώματα διακίνησης αρχαίων αντικειμένων, τα οποία στις περισσότερες περιπτώσεις τα εξάγουν σε αγορές του εξωτερικού, στερώντας από τη χώρα σπουδαίους αρχαιολογικούς θησαυρούς.

     

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    ΠΙΣΤΥΡΟΣ: Η ΠΟΛΗ ΤΟΥ ΔΙΟΣ, ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΦΙΛΙΠΠΟΥ Β

    Δημοσιεύτηκε στις

    Κέντρο μεταλλευτικής επεξεργασίας της ευρύτερης περιοχής

     

    Στην φετινή ανασκαφική περίοδο, αναμένεται να αποκαλύψει τα μυστικά του το εντυπωσιακό τέμενος της πόλης

     

    ΓΡΑΦΕΙ Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΑΝ. ΣΠΑΝΕΛΗΣ

    Η αρχαία Πίστυρος ήταν μια πόλη, αυτό που λέμε σήμερα on the road,  δίπλα στις αρχαίες οδικές αρτηρίες, στη βασιλική οδό και αργότερα στην Εγνατία.

    Ξεκίνησε ως ένα “εμπόριον” με λιμάνι και πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο μεταλλευτικής δραστηριότητας και εμπορίου. Λόγω θέσης βρέθηκε επάνω στην πορεία του Περσικού στρατού, εξ ου και η αναφορά του Ηροδότου:- την αναφέρει δύο φορές ως “πόλι ἑλληνὶδα παραθαλασσία και ἡπειρώτιδα”, με αφορμή την εκστρατεία του Ξέρξη. Βορείως των τειχών της, διέρχονταν η βασιλική οδός και κατόπιν η αρχαία Εγνατία. Να σταθούμε λίγο περισσότερο στον Ηρόδοτο, καθώς η μαρτυρία του υποδεικνύει ότι η Πίστυρος, είχε τα γνωρίσματα ενός αστικού κέντρου με ελληνικούς θεσμούς. Από τα μέχρι τώρα  ευρήματα της ανασκαφής, επιβεβαιώνεται αυτή η ιστορική μαρτυρία!

    Η Πίστυρος επιπλέον βρισκόταν επάνω  και στους κάθετους άξονες που την συνέδεαν με την θρακική ενδοχώρα και τα πλούσια σε μετάλλευμα και ξυλεία δάση των βουνών της Λεκάνης. Έτσι, γρήγορα αναδείχθηκε σε σημαντικό εμπορικό κέντρο της Θασιακής Περαίας. Δεν είναι εξάλλου τυχαίο που τα πρώτα ίχνη κατοίκησης ανάγονται στην εποχή του Σιδήρου από τα θρακικά φύλα και στο ίδιο σημείο μετά θα αποικίσουν οι Θάσιοι.

     

    Έτσι μπορεί να δικαιολογηθεί η πολύ σημαντική και εντυπωσιακή οχύρωσή της – τα τείχη από λευκό μάρμαρο Θάσου έφταναν μέχρι και τα 5 μέτρα. Ενδεικτικό είναι ότι από τους πύργους, ο ΝΑ και ο ΝΔ ξεχωρίζουν για το μεγάλο τους μέγεθος, και μάλλον είχαν τη δυνατότητα να φιλοξενούν βαλλιστικά όπλα μικρού διαμετρήματος, που από τον 4ο π.Χ. αιώνα αυξάνουν τη δημοτικότητά τους.

     

    Αυτός ο σημαντικός, λόγω  θέσης, οικισμός, – όπως φαίνεται, ξεκίνησε ως ένας εμπορικός σταθμός και εξελίχθηκε σε μια πόλη. Πέρα από τις οικονομικές δραστηριότητες που αφορούσαν κατά κύριο λόγο την μεταλλουργία και στην συνέχεια την οινοποιεία, το εμπόριο της ξυλείας και άλλων αγαθών, διαμόρφωσε ένα  θεσμικό εποικοδόμημα  που περιελάμβανε αυτοδιοικητικούς  θεσμούς, όπως προκύπτει από μια αίθουσα διοικητικού χαρακτήρα, ας πούμε ένα μικρό «βουλευτήριο» που βρέθηκε κοντά στη βόρεια είσοδο στην πόλη. Από την άλλη, υπήρχαν και θρησκευτικοί θεσμοί, όπως προκύπτει από τις δυο επιγραφές που εντόπισε η ανασκαφή του αρχαιολόγου Στρατή Παπαδόπουλου, ο οποίος από το 2014 και μετά, με συνέπεια και παρά τις αντιξοότητες αποκαλύπτει την θαμμένη πόλη.

    Η στρωματογραφία της ανασκαφής καταδεικνύει ότι οι πλημμύρες του Νέστου και οι επιχώσεις από τα γύρω βουνά, έγραψαν τον επίλογο της πόλης, η οποία  μπορεί μετά τους ελληνιστικούς χρόνους να είχε  χάσει την παλιά αξία της, ωστόσο ακόμη φιλοξενούσε μια σειρά από επαγγελματικές δραστηριότητες μέχρι και τον 1ο αιώνα π.Χ.

     

    Φέτος συνεχίζεται το ανασκαφικό πρόγραμμα, με επίκεντρο το τέμενος που εντοπίστηκε, δίπλα στην μεγάλη νοτιοανατολική πύλη, – τη μεγαλύτερη που διέθετε η  πόλη,  αυτή που την συνέδεε με αμαξιτό δρόμο με το λιμάνι της.

     

    Από τα μέχρι τώρα ευρήματα προκύπτει ότι στο Ιερό που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα της ΝΑ συνοικίας λατρεύονταν, ο Δίας και ο μακεδόνας Βασιλιάς Φίλιππος Β, ενώ η ανεύρεση κατά την περσινή ανασκαφή  ειδωλίων της Αφροδίτης, ίσως να δηλώνει την παρουσία λατρείας της θεάς του έρωτα.

     

    Η ανασκαφή το 2018 στη ΝΑ συνοικία αποκάλυψε, όπως προαναφέραμε, το τέμενος, και  την παρουσία εδώ, μικρού δίχωρου ναού ιωνικού τύπου, με τονισμένο τον κατά πλάτος άξονά του, πρακτική γνωστή από ναούς της Θάσου και των Κυκλάδων. «Είχε, υπαίθριο χώρο στα ανατολικά του, όπου εντοπίσαμε βάθρα στηλών και αναθημάτων, χωρίς να έχουν διασωθεί τα ίδια τα αναθήματα αγάλματα που έφεραν» υπογραμμίζει ο κ. Παπαδόπουλος. «Ο ναός διασώζει σε εντυπωσιακό ύψος το κρηπίδωμά του, και φέρει στο εσωτερικό του μονολιθική ‘εσχάρα’ και εστία διακοσμημένη με πήλινα ορθογώνια πλακίδια. Επάνω στα πλακίδια υπάρχουν χαραγμένες σπείρες. Η εστία πιστεύουμε ότι , αποτελούσε μέρος της τελετουργίας που λάμβανε χώρα στο ναό. Βορείως του ναού εικάζουμε ότι υπήρχε βωμός, ο οποίος αναμένεται να αποκαλυφθεί και αυτός εξ ολοκλήρου, όπως και τελετουργική  εστία με τις σπείρες στο φετινό ανασκαφικό πρόγραμμα. Επίσης, σε χώρο δίπλα στο ναό, εντός του χώρου του τεμένους, στην λεγόμενη ‘αίθουσα των αργαλειών’, όπου ήρθαν στο φως πολλά υφαντικά βάρη, εντοπίστηκαν και  πήλινα ειδώλια της θεάς Αφροδίτης. Στα μέχρι τώρα ευρήματα από τον ναό χώρο του τεμένους αξίζει να αναφέρουμε τη βάση αγγείου με οπή στον πυθμένα, θαμμένου στη γη, που βρέθηκε δίπλα στην εσχάρα, και ίσως προοριζόταν για χοές» συμπληρώνει την περιγραφή ο κ. Παπαδόπουλος.

     

    Σε μικρή απόσταση βρέθηκε επιγραφή που μαρτυρεί την λατρεία του Διός Σωτήρος και του Βασιλέως Φιλίππου:

    ΔΙΙΣΩΤΗΡΙ

    ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΙ

    ΦΙΛΙΠΠΩΙ

    Η επιγραφή που υποθέτουμε ότι συνόδευε ανάθημα, χρονολογείται στα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.

    Στον περίβολο του τεμένους βρέθηκαν δυο επιγραφές, σε στήλες με το κείμενο ΕΞΑΙΡΕΤΑ ΤΗΙ ΠΟΛΗΙ,  οι οποίες χαρακτηρίζουν  τον οικισμό ως πόλη με θεσμούς και προσδιορίζουν ότι ο χώρος του τεμένους,  εξαιρείται από την πολιτική διοίκηση της πόλης. Κατά κάποιο τρόπο έχουμε έναν ιδιαίτερο, ιερό χώρο που αποτελεί ξεχωριστή έκταση εντός της πόλης. Δυστυχώς, δεν μας πληροφορούν  για το όνομα της πόλης, ώστε να δοθεί μια άμεση μαρτυρία ταύτισης του οικισμού με την Πίστυρο του Ηροδότου. Να σημειώσουμε ότι η πόλη αν και από τα μέσα 5ου αιώνα, αποκτάει τον χαρακτηρισμό της πόλης, δεν φαίνεται ότι προχώρησε σε κυκλοφορία νομισμάτων με το δικό της όνομα.

    Τα δύο ανασκαφικά προγράμματα έφεραν στο φως σημαντικά κινητά ευρήματα που χρονολογούνται από τον 7οως και τον 1ο αιώνα π.Χ.: άφθονη κεραμική τοπικών εργαστηρίων αλλά και επείσακτη, κυρίως από Θάσο, Αθήνα και Μικρά Ασία, μεγάλο αριθμό ενσφράγιστων κεράμων και θασιακών αμφορέων, πολλά τέχνεργα υφαντικής, αργυρά και χάλκινα νομίσματα, και λιγότερο ειδώλια, εργαλεία και κοσμήματα.

    Από τα  μέχρι τώρα  ευρήματα μπορούμε να αναφέρουμε ότι η φυσικοχημική ανάλυση των σκωριών που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό της πόλης  κατέδειξε ότι  τα εργαστήρια μεταλλουργίας της Πιστύρου,  τα προμηθεύονταν πρώτη ύλη από τα μεταλλωρυχεία που  υπήρχαν από τον  Νέστο μέχρι και την σημερινή Λεύκη – Χαλκερό και την Λημνιά, δηλαδή από τη νότια σειράς των βουνών της Λεκάνης.

    Αυτό το στοιχείο ενισχύει την εκτίμηση που είχαμε διατυπώσει σε παλαιότερη αναφορά στην ανασκαφή της Πιστύρου, σύμφωνα με την οποία αποτέλεσε από τους αρχαϊκούς μέχρι και τους πρώτους ρωμαϊκούς χρόνους, το «βασίλειο της μεταλλουργίας». Τα μέταλλα που εντοπίστηκαν είναι, σίδηρος, χαλκός, άργυρος, μόλυβδος και εκτιμάται  ότι υπήρχαν και μεταλλεύματα χρυσού.

     

     

    Αναξιοποίητος πόρος για το Δήμο Νέστου.

     

    Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες και προτάσεις από τη διεύθυνση της ανασκαφής, δεν είχαμε μέχρι σήμερα χειροπιαστά αποτελέσματα συνδρομής και αρωγής.

    Η αρχαία Πίστυρος βρίσκεται στο Δήμο Νέστου, πλησίον του Ποντολιβάδου και αποτελεί τον μοναδικό αρχαιολογικό χώρο της περιοχής, τον οποίο μπορεί κανείς  να επισκεφτεί– κάθε χρόνο το πράττουν σχολεία  της περιοχής – και να δουν μέσα σε λίγα στρέμματα την πορεία μιας σημαντικής πόλης με τουλάχιστον πέντε αιώνες ζωής. Επίσης είναι ένα σημαντικό σημείο πολιτιστικής παρουσίας, αφού πέραν του ότι είναι το μοναδικό επισκέψιμο μνημείο,  προσθέτει υπεραξία στο ιστορικό υπόβαθρο της περιοχής και  μπορεί να αποτελέσει μέρος του τουριστικού προϊόντος της.

     

    Η Πίστυρος είναι ένα αρχαιολογικό πεδίο εξαιρετικά ενδιαφέρον και για να μπορέσει να γίνει μια μεγαλύτερη ανασκαφή, για την οποία υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι έχει να δώσει εντυπωσιακά ευρήματα, θα ήταν απαραίτητη και η στήριξη των τοπικών φορέων, με πρώτο και κύριο το Δήμο Νέστου αλλά και την Περιφέρεια Αν. Μακ και Θράκης, που θα μπορούσανε να ενισχύσουν μια τέτοια προσπάθεια με ποικίλους τρόπους εφόσον υπάρξουν καλές προθέσεις μαζί με συγκεκριμένες δράσεις. Μόνο η οχύρωση να αναδειχθεί είναι από μόνη της ένα αξιοθέατο, καθώς ανάλογα τείχη υπάρχουν μόνο στη Θάσο και στα Στάγειρα Χαλκιδικής. Βεβαίως η κατάληξη όλης αυτής της πολυετούς προσπάθειας δεν μπορεί να είναι άλλη, παρά η ένταξη ενός τόσο ελπιδοφόρου αρχαιολογικού έργου, σε ένα ΕΣΠΑ από το Υπουργείο Πολιτισμού.

    Στα λόγια υπάρχει μια καλή ανταπόκριση αλλά θα πρέπει να έχουμε και τα ανάλογα έργα, όπως διαπιστώνει με μικρή πικρία, ο διευθυντής των ανασκαφών  Στρατής Παπαδόπουλος.

     

     

     

    Το κειμένου είναι προϊόν της σύντομης συνέντευξη που είχε το «Χ»

    με τον διευθυντή της ανασκαφής αρχαιολόγο Δρ Στρατή Παπαδόπουλο,

    στον χώρο της ανασκαφής, που ετοιμάζεται για να ξεκινήσουν και οι φετινές ανασκαφικές εργασίες

     

    Η εστία με τα κεραμικά πλακίδια που φέρουν χαραγμένη σπείρα

    Αεροφωτογραφία του τεμένους

    Βάθρα χωρίς αναθήματα εντοπίστηκαν εντός του περιβόλου, του τεμένους.

    Ειδώλιο αφροδίτης, βρέθηκε μαζί και με άλλα στο δωμάτιο με τους αργαλειούς.

    Σιλό σητηρών και αυτό, εντός του περιβόλου του τεμένους

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    ΣΤΗΝ ΑΜΦΙΠΟΛΗ: Μετά τον Καστά βρέθηκε και το παλάτι των Τημενιδών;

    Δημοσιεύτηκε στις

    Τι μαρτυράει η «ελληνιστική οικία»  του 2ου αιώνα π.Χ. στον πρίσμα νέων ευρημάτων;

     

    Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης

     

     

    Το 2014 στην διάρκεια της ανασκαφής της Αμφίπολης, ένα σημείο του αρχαιολογικού χώρου της αρχαίας πόλης, που τράβηξε την προσοχή όλων και όχι βέβαια τυχαία, ήταν η λεγόμενη ελληνιστική οικία του 2ου αιώνα π.Χ., η οποία βρίσκεται πλησίον της Ακρόπολης. Και δεν ήταν τυχαίο που τράβηξε την προσοχή όλων το συγκεκριμένο μνημείο, καθώς ήταν ιδιαίτερα ευδιάκριτο το γεγονός ότι είχε πολλά κοινά σημεία με τον τύμβο Καστά και το μνημείο που είχε αποκαλυφθεί στο εσωτερικό του μνημειακού, από λευκό μάρμαρο κατασκευασμένο, περίβολο.

     

    Νεώτερες συνταρακτικές αποκαλύψεις επαναφέρουν την «ελληνιστική οικία» και πάλι στο προσκήνιο, καθώς όπως φαίνεται τα κοινά σημεία με το μνημείο Καστά, είναι περισσότερα απ’ όσα μπορούσαμε να γνωρίζουμε το 2014!!!

     

    Τα νερά της βροχής ήρθαν να αποκαλύψουν ότι το σημείο όπου έχει γίνει ανασκαφή, είναι ένα πολύ μικρό τμήμα του οικοδομήματος και στο υπόλοιπο που υπάρχει ως συνέχεια, εντοπίστηκαν και άλλα τυπολογικά χαρακτηριστικά που ταυτίζουν την «οικεία» με το μνημείο του Καστά.

     

    Πριν προχωρήσουμε στην αποκάλυψη αυτών των στοιχείων, να σημειώσω ότι το 2014, τότε που η ανασκαφή στην Αμφίπολη ήταν η πρώτη είδηση στην Ελλάδα και στον διεθνή Τύπο, σε τακτική – σχεδόν – εβδομαδιαία βάση, υπήρχε ενημέρωση για τις εξελίξεις των εργασιών. Τον Σεπτέμβριο του ’14 σε μια συνέντευξη Τύπου η Άννα Παναγιωταρέα είχε αναφερθεί σε έναν εθελοντή που αποτελούσε μέλος της ανασκαφικής ομάδας και του είχε αποδώσει το χάρισμα «να διαβάζει τα χώματα» όπως είχε πει χαρακτηριστικά. Είχα την τύχη αργότερα να τον γνωρίσω αυτόν τον άνθρωπο, είναι ο Βασίλης Σαλτζίδης, ο οποίος γνωρίζει – όσο κανένας άλλος – τα χώματα της Αμφίπολης.

     

    Όταν στις 6 Σεπτεμβρίου του 2019 η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, επισκέφτηκε την Αμφίπολη, βγαίνοντας από το αρχαιολογικό μουσείο, την  περίμενε ο κ. Σαλτζίδης και της παρέδωσε έναν φάκελο, ο οποίος περιείχε μια σειρά από άκρως ενδιαφέροντα στοιχεία, τόσο για τον Τύμβο Καστά, τον λόφο 133 και την πραγματική ταυτότητα της ελληνιστικής οικίας νότια της Ακροπόλεως.

     

    Τι γνωρίζομε για την “ελληνιστική οικία”

     

     

    Νότια και πάρα πολύ κοντά στην Ακρόπολη, με μεσημβρινό προσανατολισμό  – ο οποίος ίσως να μην είναι καθόλου τυχαίος –   υπάρχουν τα ερείπια μιας οικίας της ελληνιστικής περιόδου, η οποία ανασκάφτηκε από τον αείμνηστο Δημήτρη Λαζαρίδη το 1982. Σήμερα ο χώρος της ανασκαφής είναι σκεπασμένος και κλεισμένος με στέγαστρο, αν και η χρόνια εγκατάλειψη έχει δημιουργήσει πολλά προβλήματα στην προστατευτική κατασκευή.  Η ελληνιστική οικία όπως είναι γνωστή, βρίσκεται νοτιοδυτικά των παλαιοχριστιανικών ανασκαφών και δυτικά του αρχαίου γυμνασίου και χρονολογείται τον 2ο π.χ. αιώνα, δηλαδή καταγράφεται ως νεώτερη, γύρω στα 200 χρόνια από το χρόνο που προσδιορίζεται η κατασκευή του τάφου στο λόφο Καστά. Στο πρώτο δωμάτιο της οικίας υπάρχει στους τοίχους διακόσμηση με ρόμβους – αντίστοιχη διακόσμηση βρέθηκε και στο δάπεδο του τάφου Καστά – και οι τοίχοι φέρουν κονίαμα με ζωηρά χρώματα: κόκκινο, πράσινο, κίτρινο, καφέ και μαύρο. Χρώματα που επίσης τα συναντάμε σε διάφορα αρχιτεκτονικά μέλη του μνημείο του Καστά. Υπάρχει τοιχογραφία που εικονίζει ορθογώνιους πίνακες ύψους 1,40 μ., οι οποίοι χωρίζονται με ιωνικούς κίονες – ακόμη ένα κοινό με τον τάφο – όπου αποδίδονται με φωτοσκίαση. Στη θέση των ελίκων των κιονοκράνων ξεχωρίζουν εγχάρακτα κυκλικά περιγράμματα που τα στόλιζαν πρόσθετα επικολλημένα κοσμήματα από μαρμαροκονίαμα. Επάνω από τους πίνακες υπάρχουν δύο ζώνες ερυθρού χρώματος και ανάμεσα τους μία τρίτη ζώνη χωρισμένη σε μικρά ορθογώνια, εναλλάξ αδιακόσμητα ή με γραμμική διακόσμηση οκτώσχημων κοσμημάτων, καμπύλων γραμμών και απομιμήσεων φλεβώσεων μαρμάρου. Δίνουμε αυτές τις λεπτομέρειες για να φανεί ότι πρόκειται για μια σημαντική οικία. Μέχρι εδώ αυτό είναι το συμπέρασμα που βγαίνει… έρχεται όμως το δεύτερο δωμάτιο της οικίας για να μας προσφέρει κάτι ξεχωριστό και σημαντικό, καθώς εκεί υπάρχει στην διακόσμηση μια μεγάλη έκπληξη!!!

     

    Το 1983 αποκαλύφθηκε ένα δεύτερο δωμάτιο ανατολικά του πρώτου και συνεχόμενο με αυτό, που ο καλύτερα διατηρημένος βόρειος τοίχος του σώζεται σε ύψος 3,65 μ. Οι τοίχοι φέρουν λευκά κονιάματα που μιμούνται ψευδοϊσόδομη τοιχοποιία. Το σωζόμενο ύψος των κονιαμάτων του βόρειου τοίχου είναι 2,12 μ. Δηλώνονται τέσσερις δόμοι που χωρίζονται μεταξύ τους με τρεις εγχάρακτες γραμμές, οι ακραίες ερυθρού χρώματος και η μεσαία μαύρου. Για να κατανοήσετε καλύτερα τον διάκοσμο μπορείτε να δείτε τις φωτογραφίες, η πρώτη από το δωμάτιο με τους ρόμβους και η δεύτερη με την μίμηση ψευδοϊσόδομης τοιχοποιίας.

     

    Αν σας θυμίζει κάτι δεν κάνετε λάθος, γιατί αν κοιτάξετε στην τρίτη φωτογραφία θα διαπιστώσετε ότι η αναπαράσταση αφορά την αντίστοιχη τοιχοποιία στον περίβολο στο λόφο Καστά,  το φρέσκο δεξιά και αριστερά της εισόδου του μνημείο, αλλά και η ορθομαρμάρωση στο εσωτερικό του!!!

     

    Τα νεώτερα στοιχεία

     

    Τώρα έρχεται ο κ. Σαλτζίδης να υποστηρίξει, μιλώντας στο «Χ», ότι αυτό που αποκάλυψε η ανασκαφική σκαπάνη του Δημήτρη Λαζαρίδη ήταν μόνο ένα μέρος της οικείας και της αυλής του οικοδομήματος, καθώς πέραν όλων των άλλων έχει βρεθεί ένας αίθριος χώρος με ένα πηγάδι.

     

    Οι πραγματικές διαστάσεις κτηρίου, είναι πολύ μεγαλύτερες και η ανάπτυξη του περιλαμβάνει τέσσερεις ορόφους, επάνω στην πλαγιά της Ακρόπολης!!! Μάλιστα στα σημεία που αποκάλυψαν τα ευρήματα, τα νερά της βροχής, εμφανίστηκαν δύο ψηφιδωτά δάπεδα!!! Το πρώτο που βλέπεται και στην φωτογραφία είναι από κόκκινο κονίαμα και περιλαμβάνει ένθετα κομμάτια λευκού μαρμάρου. Είναι ένα δάπεδο ακριβώς ίδιο με τον δάπεδο του πρώτου θαλάμου του μνημείο στον Καστά, αυτό που βρίσκεται πίσω από τις Σφίγγες και μπροστά από τις Καρυάτιδες.

     

    Το δεύτερο ψηφιδωτό, είναι βοτσαλωτό και είναι ίδια κατασκευής και τεχνοτροπίας όπως και το δάπεδο στον δεύτερο θάλαμο του Καστά, αυτόν με την ψηφιδωτή παράσταση με την αρπαγή της Περσεφόνης!!!

     

    Ασφαλή συμπεράσματα θα μπορέσουμε να εξάγουμε, μόνο μετά την διενέργεια ανασκαφής στο σημείο που βρίσκεται πίσω από το προστατευτικό στέγαστρο της οικίας, οπότε ίσως να οδηγηθούν οι αρχαιολόγοι και στην αναθεώρηση της χρονολόγησης του οικοδομήματος. Ωστόσο, οι ενδείξεις που υπάρχουν είναι αρκετές για να ανακύψουν μια σειρά από εύλογα ερωτήματα. Από την ενημέρωση που έχουμε για τον Καστά, έχει απορριφθεί παντελώς το μνημείο να κατασκευάστηκε για την ταφή ενός πλούσιου Αμφιπολίτη. Πρώτα και κύρια τα στοιχεία τείνουν στον συμπέρασμα ότι δεν κατασκευάστηκε για τάφο, γι’ αυτό και στην συνέχεια έγιναν συμπληρωματικές εργασίες για να τοποθετηθεί η μαρμάρινη μακεδονική θύρα, αλλά και η διαπίστωση ότι πρόκειται για ένα βασιλικό μνημείο με πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.

     

    Βλέπουμε, με βάση τα νεώτερα στοιχεία ό,τι ανάμεσα στο μνημείο του Καστά και της «ελληνιστικής οικίας» υπάρχουν αρκετά κοινά τυπολογικά χαρακτηριστικά, αλλά και στοιχεία μεγαλοπρέπειας που αναγάγουν και τα δύο, σε βασιλικά οικοδομήματα με πλούτο και σύμβολα όπως αρμόζουν σε μια δυναστεία όπως των Τημενιδών. Πάντως ένα κτήριο με όλα αυτά τα χαρακτηριστικά, το μέγεθος του και το σημείο που βρίσκεται δεν θα μπορούσε να είναι απλά το σπίτι ενός πλουσίου.

     

    Μήπως λοιπόν αυτό που αναφέρεται ως «ελληνιστική οικία» είναι χρονολογικά πολύ παλαιότερο, σύγχρονο του μνημείο του Καστά και ουσιαστικά είναι τμήμα του βασιλικού παλατιού της Αμφίπολης; Μήπως είναι και το οίκημα που φιλοξενήθηκε η σύζυγος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Ρωξάνη, μετά του διαδόχου Αλεξάνδρου Δ,’ ως εξόριστοι και πριν θανατωθούν από τον βασιλιά Κάσσανδρο;

     

    Θα βρεθούμε πιο κοντά στην αλήθεια, μόνο αν ξεκινήσει και στο σημείο αυτό, μια ανασκαφή που θα φέρει στο φως όλη την αλήθεια που κρύβει η γη της Αμφίπολης.

     

    Βασίλης Σαλτζίδης, ο αφανής ήρωας της Αμφίπολης “που ξέρει να διαβάζει τα χώματα”!!!

    Το πρώτο δωμάτιο της οικίας της ελληνιστικής περιόδου.

    Ο περίβολος από τον Τύμβο Καστά.

    Εσωτερικός τοίχος με ορθομαρμάρωση από τον Καστά

    Το νέο εύρημα, με δάπεδο ίδιο με του Καστά, ενώ κοντά υπάρχει ψηφιδωτό ΄ίδιας τεχνικής με την αρπαγή της Περσεφόνης στον Καστά, όπου τα εντόπισε ο Βασίλης Σαλτζίδης, στην προέκταση της ελληνιστικής οικίας.

     

    Το μαρμαροθετημένο δάπεδο του Καστά που ίδιο βρέθηκε και στην “ελληνιστική οικία”

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    Μπορούσε να διαθέτει ο λόφος και τύμβος Καστά, ένα ξύλινο τρόπαιο νίκης;

    Δημοσιεύτηκε στις

    Γράφει ο Κόττης Κωνσταντίνος

    [email protected]

     

     

       

     

    Το παρόν άρθρο λαμβάνει αφορμή από μια αναφορά την οποία έκανε ο αρχιτέκτονας Μ. Λεφαντζής κατά την διάλεξή του με τίτλο «Η αρχιτεκτονική του τύμβου Καστά» (13 Φεβρουαρίου του 2020, Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, στο πλαίσιο του κύκλου διαλέξεων Bodossaki Lectures on Demand [BLOD]).Σε αυτήν υποστήριξε πως πρώτα στον συγκεκριμένο τόπο υψώθηκε ένα ξύλινο τρόπαιο νίκης και μετά το διαδέχθηκε ο διάσημος γλυπτός λέων της Αμφίπολης, μια πρόταση της υπό την κα Κ. Περιστέρη ανασκαφικής ομάδας από το 2012, κατά την Συνάντηση για το Αρχαιολογικό Έργο σε Μακεδονία και Θράκη [1].

     

    Κατά τις ανασκαφές του Δ. Λαζαρίδη στον Καστά, είχε βρεθεί ψηλά στον τύμβο ένα τετράπλευρο οικοδόμημα και εντός ένα όρυγμα διαμέτρου 1.20 μέτρων [2] . Για το όρυγμα αυτό ο Μ. Λεφαντζής είπε τα εξής στην διάλεξη: «το (βάθος του ορύγματος) έφτανε μέχρι τα 5 μέτρα κάτω και στο οποίο… υπήρχαν ίχνη ξύλου, υποδηλώθηκε η ύπαρξη ενός μεγάλου κορμού δέντρου, ξύλινου στύλου τέλος πάντων, ο οποίος στην αρχική μου προσέγγιση, δεν το ήξερα βέβαια, θεώρησα ότι ήταν για να χαράξουν τον κύκλο αυτού του περιμετρικού αναλημματικού τοίχου. Δεν ήταν ακριβώς έτσι. Όπως φαίνεται, αυτή η συγκεκριμένη υπόβαση… ήταν για την τοποθέτηση ενός στύλου πάνω από ένα πλατώ, που είχε επί της ουσίας πολλές ταφές. Αυτός ο στύλος ο ξύλινος, είναι σίγουρα ένα τρόπαιο και αυτό δεν το σκέφτηκα εγώ, το σκέφτηκε ο Μανώλης ο Κορρές… Στο χώρο αυτό λοιπόν που έχουμε μια εκτεταμένη νεκρόπολη, σε μια περιοχή που είχε πλατώ και όχι κορυφές, άνδηρα δηλαδή στα οποία υπήρχαν πολλές ταφές, τμήμα μιας μεγάλης ανατολικής νεκρόπολης της Αμφίπολης, εκεί πάνω διαμορφώθηκε για πρώτη φορά ένας (τεχνητός)  λοφίσκος… ο οποίος είχε πάνω του ένα τρόπαιο και αυτό έμεινε για χρόνια έτσι. Επάνω σε αυτόν τον μικρό λοφίσκο, που κατασκευάστηκε για να στηρίξει το συγκεκριμένο τρόπαιο… έγινε αυτός ο περιμετρικός τοίχος, ο οποίος ήταν εξ ολοκλήρου μέσα στο χώμα, δεν ήταν δηλαδή ένας εμφανής τοίχος οχύρωσης… ήταν ένα θεμέλιο, ένα κιβώτιο χώματος… Επομένως η πρώτη φάση κατασκευής αυτού του μεγάλου οικοδομικού συνόλου, ξεκινάει από την τοποθέτηση ενός τρόπαιου, επάνω σε μία πρωιμότερη νεκρόπολη και στην θέση του τρόπαιου γίνεται μαρμάρωμα, φτιάχνεται ένα σήμα και με σημείο αναφοράς αυτό, γίνεται ένας περιμετρικός αναλημματικός τοίχος, ένας κλειστός τοίχος που ορίζει το άβατον.  Αυτή η περιοχή ανάμεσα στον περιμετρικό αναλημματικό τοίχο, μορφώνεται σε τύμβο».

     

    Ωστόσο με την παραπάνω άποψη, μία ακόμα από τις πολλές προτάσεις για το μοναδικό αυτό όντως μακεδονικό μνημείο, θα διαφωνήσουμε εκφράζοντας σοβαρές επιφυλάξεις. Αλλά ας πιάσουμε το νήμα του τροπαίου από μια αφετηρία. Συχνά για τα τρόπαια νίκης στην Ελλάδα, υποστηρίζεται πως η πρακτική της ανέγερσής τους εμφανίσθηκε για πρώτη φορά στην μάχη του Μαραθώνα. Εντούτοις η παράδοση της ανέγερσης τροπαίων νίκης αναφέρεται στις πηγές ως πολύ παλαιότερη [3] , ενώ η παλαιότερη αναφορά του όρου, χρονολογείται λίγα χρόνια πριν την περίφημη μάχη [4] .

     

    Ο ίδιος ο Ηρόδοτος δεν κάνει μνεία τοποθέτησης σχετικού τροπαίου, αντίθετα από τον Αριστοφάνη, τους ιστορικούς του Πελοποννησιακού πολέμου και πολλούς άλλους, οι οποίοι πολλάκις μνημόνευσαν κάποιο τρόπαιο νίκης, για μάχη ή ναυμαχία, με σκοπό όχι τον ανθρώπινο θαυμασμό, αλλά προς μίμηση της πολεμικής αρετής [5] .

     

    Από τα ελληνικά τρόπαια νίκης, τέσσερα είναι ιδιαίτερα γνωστά στις αρχαιολογικές και αρχιτεκτονικές μελέτες. Αυτά είναι α΄) του Μαραθώνος για την νίκη των Ελλήνων επί των Περσών το 490 π.Χ.,  β΄) των Λεύκτρων για την νίκη των Θηβαίων επί των Λακεδαιμονίων το 371 π.Χ.,  γ΄) των Δελφών για την νίκη της Αιτωλικής Συμπολιτείας επί των Γαλατών το 278 π.Χ. και  δ΄) του Οκταβιανού Αυγούστου για την ναυμαχία του Ακτίου το 31 π.Χ., επικρατώντας των δυνάμεων του Μ. Αντωνίου και της Κλεοπάτρας [6] .

     

    Τα γνωστά αγροτικά σκιάχτρα, απηχούν ακριβώς τα τρόπαια νίκης και τον αποτροπαϊκό χαρακτήρα τους, τα οποία μπορούσαν στην μόνιμή τους μορφή να είναι λίθινα και να φέρουν μεταλλικά τμήματα (Εικ. 1 και 2) [7] .

     

    Σχέδιο αναπαράστασης ΄κατά Α. Ορλάνδο, του τροπαίου νίκης των Λεύκτρων.

    Εικόνα 1 Αθηνά τροπαιούχος ή το τρόπαιο νίκης των Λεύκτρων, Κοπή Βοιωτών, 288 π.Χ.

     

    Εικόνα 2 Το αναστηλωθέν τμήμα του τροπαίου νίκης των Λεύκτρων

     

    Τα παραπάνω μνημονευθέντα τρόπαια νίκης, αφορούν την μεταγενέστερη και «αιώνια» μορφή τους, όντας μαρμάρινα ή και με στοιχεία μεταλλικά. Ενδεικτικά, το τρόπαιο του Μαραθώνος ανάγεται περίπου στο 470-460 π.Χ., 20 με 30 χρόνια δηλαδή μετά την περίφημη μάχη [8] . Ωστόσο ο κανόνας στην κατασκευή της αρχικής μορφής των τροπαίων νίκης, ήταν να φτιάχνονται άμεσα σε κάποιο σημείο της μάχης από ξύλο και σε αυτό το πρώτο τρόπαιο εντάσσονταν πολεμικά λάφυρα των ηττημένων. Το ξύλινο τρόπαιο φυσικά εκ των πραγμάτων δεν μπορούσε να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα και αυτό γινόταν συνειδητά: το τότε ελληνικό ήθος θεωρούσε πως ένα τρόπαιο δεν έπρεπε για πολύ χρόνο να υπομιμνήσκει και άρα να διατηρεί μια έχθρα μεταξύ αυτών οι οποίοι πολέμησαν [9] . Αυτό ήταν λογικό, αν αναλογιστούμε πως η πλειοψηφία των αρχαίων πολεμικών συγκρούσεων στον Ελληνισμό ήταν μεταξύ Ελλήνων. Μάλιστα την συγκεκριμένη διάσταση μνημονεύει και ο Κικέρων, μαρτυρώντας τις αντιδράσεις για την καθιέρωση του τρόπαιου νίκης των Λεύκτρων, το οποίο ως λίθινο και μεταλλικό είχε μόνιμο χαρακτήρα, παρότι υπενθύμιζε εμφύλια μάχη [10] .

     

    Με το τρόπαιο του Μαραθώνα ειδικά, ασχολήθηκαν αρκετοί μελετητές μεταξύ των οποίων και ο καθηγητής Μ. Κορρές. Για το τρόπαιο του Μαραθώνα από λευκό μάρμαρο, πέρα από την σχετικά πρόσφατη αναστήλωση τμημάτων του, γνωρίζουμε πως επιβίωνε στα χρόνια του Παυσανία (110-180) [11] . Διαβάζοντας την σχετική μελέτη του Μ. Κορρέ, βλέπουμε στο τρόπαιο του Μαραθώνος και ασφαλώς και σε άλλες σχετικές περιπτώσεις, πως συνέβαινε η «ανίδρυση ενός λίθινου αναμνηστικού κατασκευάσματος σε αντικατάσταση (του) αρχικού (τροπαίου) εκ φθαρτής ύλης» στην ίδια θέση με το αρχικό. Μια τέτοια μαρμάρινη κατασκευή μπορούσε να είναι κενή εσωτερικά, για να συμπεριλάβει και διασωθέν τμήμα του αρχικού ξύλινου τροπαίου [12] . Αυτή η επιστημονική εμπειρία, φαίνεται πως υπήρξε η πηγή της πρότασης για ύπαρξη αρχικού ξύλινου τροπαίου νίκης και στον Καστά, το οποίο κατά την ίδια προσέγγιση, διαδέχθηκε μια ανίδρυση, δηλαδή ο λέων της Αμφιπόλεως, εντάσσοντας εσωτερικά το υποτιθέμενο αρχικό ξύλινο τρόπαιο.

     

    Ωστόσο υπάρχουν βασικές ενστάσεις για την όλη προσέγγιση. Ξεκινώντας θα επικαλεστούμε ξανά τον Κικέρωνα, ο οποίος τόνισε πως το τρόπαιο νίκης αποτελούσε παράδοση σχεδόν σε όλους τους Έλληνες [13] . Το σχεδόν βέβαια σημαίνει πως δεν είχαν όλοι οι Έλληνες αυτήν την πρακτική και πιθανότατα αυτή η λατινική μνεία, απηχούσε τους Μακεδόνες. Πριν όμως εστιάσουμε περισσότερο, πρέπει να υπογραμμίσουμε πως υπάρχει μια παρανόηση, με αρχαίες μάλιστα ρίζες, η οποία θέλει τον λέοντα της Χαιρωνείας τρόπαιο νίκης του Φιλίππου του Β΄ (359-336) [14] . Αυτό παρατηρείται και σε σύγχρονους μελετητές, οι οποίοι προσεγγίζουν τον λέοντα της Χαιρωνείας ως τρόπαιο νίκης και αντίστοιχα τον λέοντα της Αμφιπόλεως [15] .

     

    Την αλήθεια των πραγμάτων στην περίπτωσή μας αποκατέστησε ο μεταγενέστερος του Διοδώρου Παυσανίας, σχολιάζοντας το πολυάνδρειο των Θηβαίων, το οποίο ο λέων της Χαιρωνείας έστεψε. Εκεί διασώζεται η πληροφορία, πως οι Μακεδόνες δεν ανήγειραν τρόπαια νίκης, παρότι οι Τημενίδες ως Αργείοι είχαν παράδοση τροπαίων. Έτσι καθώς ο πρώτος εκ Τημενιδών βασιλιάς Κάρανος της Μακεδονίας επιχείρησε να ανεγείρει ένα τρόπαιο νίκης, τότε κατήλθε ένας λέοντας από τον Όλυμπο και το γκρέμισε. Η πληροφορία αυτή, παρά την μυθώδη αφήγησή της, καταδεικνύει περά από το ότι τα αρχικά τρόπαια ήταν πρόχειρα (αλλιώς δεν θα μπορούσε ο λέων να γκρεμίσει το τρόπαιο του Καράνου), συνιστά και απόρριψη της πρότασης Λεφαντζή και Μ. Κορρέ: δεν θα μπορούσαμε να έχουμε ίδρυση και ανίδρυση τροπαίου νίκης στον Καστά, αφού οι Μακεδόνες είχαν ιερά παράδοση να μην χτίζουν τέτοια τρόπαια.

     

    Εδώ θα μπορούσε βέβαια να επικαλεστεί κάποιος, πως η μη ίδρυση ίσχυε μόνο για την περιοχή της Μακεδονίας, ενώ η Αμφίπολη παρότι προσαρτήθηκε στους Μακεδόνες ήταν οριακά θρακικό έδαφος. Ωστόσο και πάλι ο Παυσανίας μας πληροφορεί, πως αυτή η μακεδονική παράδοση έγινε σεβαστή, από τους Τημενίδες και το ίδιο συνέβη τόσο από τον Φίλιππο τον Β΄, όσο και από τον Μ. Αλέξανδρο, ο οποίος δεν ανήγειρε κανένα τρόπαιο, ούτε εκτός Μακεδονίας καθ΄ όλη την περσική εκστρατεία και την ινδική. Ακόμα όμως και αν υποθέσουμε πως κάποιος κατ΄ εξαίρεση παρέβη την παράδοση αυτή, δεν υπήρχε περίπτωση να στήσει ένα τέτοιο τρόπαιο με λεόντειο και μάλιστα μνημειακή μορφή, αφού, ο λέων υπήρξε η μυθολογική αιτία αυτής της μακεδονικής απαγόρευσης [16] .

     

    Ένα τρόπαιο νίκης, στήνεται πρόχειρα σε σημείο μιας μάχης ή σε κάποιο ιδανικό σημείο θέασης όταν αποκτά μόνιμη μορφή, όπως στην Νικόπολη. Στην περίπτωση της Αμφίπολης ποια μάχη άραγε διεξήχθη στην Αμφίπολη για να δικαιολογήσει την ανέγερση ενός τροπαίου νίκης; Θυμίζουμε πως ούτε ο Φίλιππος ο Β΄ κατέλαβε με μάχη την Αμφίπολη και ανάλογα συνέβη με τον Κάσσανδρο, αφού ο διοικητής της Αμφιπόλεως Αριστόνους, παρέδωσε την ιερά πόλη το 316 π.Χ. κατά προτροπή της Ολυμπιάδος [17] . Συνεπώς η πρόταση για ίδρυση αρχικού ξύλινου τροπαίου νίκης στον Καστά και ανίδρυση του με τον γνωστό μαρμάρινο λέοντα είναι αβάσιμη.

     

    Η λέξη «τρόπαιο» νίκης, υποδηλώνει την μετακίνηση ενός σώματος, σε σχέση με ένα «σταθερό», υπο την έννοια της γεωκεντρικής θεώρησης της αρχαιότητας και της σταθεράς των βωμών και εστιών ενός έθνους σε σχέση με την τροπή του εισβολέα. Ο όλος Καστάς όντως αποτελεί ένα ειδικό «τρόπαιο», αφού συναρτάται από τις τροπές του ηλίου και ειδικά την χειμερινή τροπή, δηλαδή το χειμερινό ηλιοστάσιο. Παράλληλα και πέρα από την στενή έννοια του όρου «τρόπαιο», ένα σύνολο μνημείο θα μπορούσε να αποτελεί ένα τρόπαιο νίκης ενός τροπαιοφόρου – νικηφόρου θεού και ενός αφηρωισμένου βασιλέα νικητή, ο οποίος ως ισοδαίμων θεωρούνταν και νικητής του θανάτου [18] . Μια σπάνια και ιδιαίτερη ανάλογη χρήση του όρου, συναντούμε στον Ευσέβιο Καισαρείας, ο οποίος χαρακτηρίζει «τρόπαια» τους μαρτυριακούς ναούς – τάφους των αποστόλων οι οποίοι ίδρυσαν την Εκκλησία της Ρώμης, αλλά πρώτιστα θεωρούνται μάρτυρες και νικητές επί του Άδου [19] .

     

    Ωστόσο στον Καστά αυτό δεν μπορεί να έχει αρχική εφαρμογή, αν η αρχική φάση του μνημείου έγινε ενόσω ζούσε ο λαμπρός άνδρας και «νικητής του θανάτου». Αντίθετα τουλάχιστον η θόλος του Καστά, είναι ένα εξαρχής αστρονομικό «τρόπαιο», αφού εξαρτάται από την ηλιακή τροπή, σύμφωνα με την γεωκεντρική θεώρηση (στην πραγματικότητα ο ήλιος δεν τρέπεται, αλλά είναι ακίνητος), κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο [20] .

     

    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ


    [1] Κ. Περιστέρη και Μ. Λεφαντζής, «Ο Λέων της Αμφίπολης. Νέα έρευνα για τη βάση του μνημείου», ΑΕΜΘ 26 (2012), 535-537.

    [2] Ημερολόγιο ανασκαφής 1971 του Π. Λαζαρίδη, στο Κ. Περιστέρη καιΜ. Λεφαντζής, «Το μνημείο του λέοντος της Αμφίπολης 2013, νέα ανασκαφικά δεδομένα για τον τρόπο και τόπο κατασκευής του», ΑΕΜΘ 27 (2013), 394.

    [3] «τρόπαιον ὁ Καρανὸς κατὰ νόμους τοὺς Ἀργείων ἔστησεν ἐπὶ τῇ νίκῃ», Παυσανίας, λλάδος περιήγησις, Θ΄, Βοιωτικὰ, 40, 8.

    [4] «Βαστήσομεν εὐθύμως τό μυόκτονον ὦδε τρόπαιον», Πίγρης, Βατραχομυομαχία, 159.

    [5] «πολλὰ δὲ καὶ καλὰ καὶ πεζῇ καὶ ναυμαχοῦντες ἔστησαν τρόπαια, ἐφ’ οἷς ἔτι καὶ νῦν ἡμεῖς φιλοτιμούμεθα. καίτοι νομίζετ’ αὐτοὺς ταῦτα στῆσαι, οὐχ ἵνα θαυμάζωμεν ἡμεῖς θεωροῦντες αὐτά, ἀλλ’ ἵνα καὶ μιμώμεθα τὰς τῶν ἀναθέντων ἀρετάς», Δημοσθένης, Περὶ Συντάξεως, 13.26.

    [6] Πετράκος Β. Χ., «Κίβδηλο παρελθόν», Ο Μέντωρ 72 (2004): 84-89.

    [7]Α. Κ. Ὀρλάνδος, Ἀνασκαφικὴ ἔρευνα καὶ ἀναπαράστασις τοῦ τροπαίου τῶν Λεύκτρων, ΠΑΕ 1958 (1965): 44.

    [8] Μ. Κορρές, «Το τρόπαιον του Μαραθώνος», στο E. Greco (επιμ.), Giornata distudi nelricordo di Luigi Beschi Hμερίδα είς Μνήμην του Luigi Beschi, Tripodes 17 (2017): 170, Πιν. Α΄.

    [9] «Τίνος γὰρ χάριν οἱ πρόγονοι πάντων τῶν ῾Ελλήνων ἐν ταῖς κατὰ πόλεμον νίκαις κατέδειξαν οὐ διὰ λίθων, διὰ δὲ τῶν τυχόντων ξύλων ἱστάναι τὰ τρόπαια; Ἆρ’ οὐχ ὅπως ὀλίγον χρόνον διαμένοντα ταχέως ἀφανίζηται τὰ τῆς ἔχθρας ὑπομνήματα; Καθόλου δ’ εἰ μὲν αἰώνιον ἵστασθαι τὴν διαφορὰν βούλεσθε, μάθετε τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὑπερφρονοῦντες», Διόδωρος Σικελιώτης, Ἱστορικὴ Βιβλιοθήκη, Βίβλος ΙΓ΄, 24.5-6.

    [10] «Accusantur apud Amphictyonas id est apud commune Graeciae consilium. Intentio est: “Non oportuit”… At tamen aeternum inimicitiarum monumentum Graios de Graiis statuere non oportet»,Cicero,De inventione rhetorica, II, 23.

    [11] «πεποίητα ιδὲ καὶ τρόπαιον λίθου λευκοῦ», Παυσανίας, λλάδοςπεριήγησις, Α΄, «Ἀττικὰ», 32.5.

    [12] Μ. Κορρές, ο.π., 156.

    [13] «et fere mos esset Graiis»,Cicero,De inventione rhetorica, II, 23.

    [14] «μετὰ δὲ τὴν μάχην ὁ Φίλιππος τρόπαιο νστήσας», Διόδωρος Σικελιώτης, στορικΒιβλιοθήκη, Βίβλος ΙΣΤ΄, 86, 5-6.

    [15] Πετράκος Β. Χ., «Κίβδηλο παρελθόν», Ο Μέντωρ 72 (2004): 84-85.

    [16] «Χαιρωνεῦσι δὲ δύο ἐστὶν ἐν τῇ χώρᾳ τρόπαια, ἃ Ῥωμαῖοι καὶ Σύλλας ἔστησαν Ταξίλον καὶ στρατιὰν τὴν Μιθριδάτου κρατήσαντες. Φίλιππος δὲ οὐκ ἀνέθηκεν ὁ Ἀμύντου τρόπαιον οὔτε ἐνταῦθα οὔτε ὁπόσας μάχας ἄλλας βαρβάρους ἢ καὶ Ἕλληνας ἐνίκησεν: οὐ γάρ τι Μακεδόσιν ἱστάναι τρόπαια ἦν νενομισμένον. Λέγεται δὲ ὑπὸ Μακεδόνων Καρανὸν βασιλεύοντα ἐν Μακεδονίᾳ κρατῆσαι μάχῃ Κισσέως, ὃς ἐδυνάστευεν ἐν χώρᾳ τῇὁμόρῳ: καὶ ὁ μὲν τρόπαιον ὁ Καρανὸς κατὰ νόμους τοὺς Ἀργείων ἔστησεν ἐπὶ τῇ νίκῃ: ἐπελθόντα δέ φασιν ἐκ τοῦ Ὀλύμπου λέοντα ἀνατρέψαι τε τὸ τρόπαιον <καὶ> ἀφανισθῆναι, <συνεῖναι τε> γνώμῃ Καρανὸν [δὲ] οὐκ εὖ βουλεύσασθαι βαρβάροις τοῖς περιοικοῦσιν ἐς ἔχθραν ἐλθόντα ἀδιάλλακτον, καταστῆ ναί <τε> χρῆναι [γὰρ] μήτε ὑπὸ αὐτοῦ Καρανοῦ μήτε ὑπὸ τῶν ὕστερον βασιλευσόντων Μακεδονίας τρόπαια ἵστασθαι, εἰἐς εὔνοιάν ποτε τοὺς προσχώρους ὑπάξονται. μαρτυρεῖ δὲ τῷ λόγῳ καὶ Ἀλέξανδρος, οὐκ ἀναστήσας οὔτε ἐπὶ Δαρείῳ τρόπαια οὔτε ἐπὶ ταῖς Ἰνδικαῖς νίκαις. Προσιόντων δὲ τῇ πόλει πολυάνδριον Θηβαίων ἐστὶν ἐν τῷ πρὸς Φίλιππον ἀγῶνι ἀποθανόντων. ἐπιγέγραπται μὲν δὴἐπίγραμμα οὐδέν, ἐπίθημα δ’ ἔπεστιν αὐτῷ λέων: φέροι δ’ ἂν ἐς τῶν ἀνδρῶν μάλιστα τὸν θυμόν: ἐπίγραμμα δὲἄπεστιν ἐμοὶ δοκεῖν ὅτι οὐδὲ ἐ οικότα τῇ τόλμῃ σφίσι τὰ ἐκ τοῦ δαίμονος ἠκολούθησε», Παυσανίας, λλάδος περιήγησις, Θ΄, Βοιωτικὰ, 40, 7-10.

    [17] «ἐπεὶ δὲ ἔγραψε πρὸς αὐτὸν Ὀλυμπιὰς ἀπαιτοῦσα τὴν πίστιν καὶ κελεύουσα παραδοῦναι, διαλαβὼν ἀναγκαῖον εἶναι τὸ προστασσόμενον ποιεῖν, τήν τε πόλιν ἐνεχείρισε καὶ τὰ πιστὰ περὶ τῆς ἀσφαλείας ἔλαβεν. ὁ δὲ Κάσανδρος ὁρῶν περὶ τὸν Ἀριστόνουν ὑπάρχον ἀξίωμα διὰ τὴν παρ᾽Ἀλεξάνδρου προαγωγὴν καὶ σπεύδων ἐκ ποδῶν ποιεῖν τοὺς δυναμένους νεωτερίζειν ἐπανεῖλε τὸν ἄνδρα διὰ τῶν Κρατεύα συγγενῶν», ΔιόδωροςΣικελιώτης, στορικΒιβλιοθήκη, ΒίβλοςΙΘ΄, 50, 8 – 51, 1.

    [18] A. J. Jansen, Hetanti eketropaion(Lederberg / Gent: N. V. D. Erasmus, 1957), 21-22 και 24-26.

    [19] «τὰ τρόπαια τῶν ἀποστόλων», Εὐσέβιος Καισαρείας, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, Β΄, 25, 7, PG 20, 209Α.

    [20] Ath. Fourlis,The astronomical orientation of the entrance of the Amphipolis tomb (Florence: 2015).

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    ΑΝΑΚΑΛΥΦΘΗΚΕ ΣΤΗ ΘΑΣΟ: Ενδείξεις «απίστευτα» πολύπλοκης χειρουργικής επέμβασης σε κρανίο πρωτοβυζαντινής περιόδου

    Δημοσιεύτηκε στις

    Μια νέα έρευνα ενός Έλληνα ανθρωπολόγου της διασποράς, η οποία πραγματοποιήθηκε στο Παλιόκαστρο της νήσου Θάσου, έφερε στο φως, μεταξύ άλλων ανακαλύψεων, ένα κρανίο πρωτοβυζαντινής περιόδου (τετάρτου έως έβδομου αιώνα μ.Χ.). Το κρανίο φέρει ίχνη χειρουργικής επέμβασης, η οποία είναι «απίστευτα πολύπλοκη», σύμφωνα με τον ίδιο.

     

    Η ανακάλυψη έγινε από ερευνητές του Πανεπιστημίου Adelphi της Νέας Υόρκης, με επικεφαλής τον καθηγητή ανθρωπολογίας Αναγνώστη Αγγελαράκη. Συνολικά βρέθηκαν και μελετήθηκαν οστά από δέκα σκελετούς τεσσάρων γυναικών και έξι ανδρών, πιθανώς με υψηλή κοινωνική θέση, με βάση την θέση και την αρχιτεκτονική του χώρου ταφής.

     

    «Σύμφωνα με τα σκελετο-ανατομικά χαρακτηριστικά τους, τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες έκαναν σωματικά απαιτητικές ζωές. Τα πολύ σοβαρά τραύματα που έφεραν τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες, είχαν αντιμετωπιστεί χειρουργικά ή ορθοπεδικά από κάποιον πολύ έμπειρο γιατρό/χειρουργό με μεγάλη πείρα στη φροντίδα των τραυμάτων. Πιστεύουμε πως ήταν στρατιωτικός γιατρός», δήλωσε ο δρ. Αγγελαράκης, σύμφωνα με ανακοίνωση του πανεπιστημίου του.

     

    Ειδικά για τη χειρουργική επέμβαση εγκεφάλου, ο κ. Αγγελαράκης εκτιμά ότι «ακόμη και παρά τη δυσοίωνη πρόγνωση, έγινε εκτεταμένη προσπάθεια στον συγκεκριμένο άνδρα. Ήταν συνεπώς πιθανό ότι επρόκειτο για κάποιο πολύ σημαντικό άτομο μεταξύ του πληθυσμού του Παλιόκαστρου».

     

    Ίσως η αιτία για τη χειρουργική επέμβαση ήταν κάποια λοίμωξη, ενώ ο άνδρας τοξότης φαίνεται να πέθανε λίγο μετά ή κατά τη διάρκεια της προσπάθειας του γιατρού να τον σώσει.

     

    «Η χειρουργική επέμβαση είναι η πιο πολύπλοκη που έχω δει ποτέ στα 40 χρόνια που κάνω ανθρωπολογική έρευνα. Είναι απίστευτο ότι πραγματοποιήθηκε σε μια εποχή πριν την ανακάλυψη των αντιβιοτικών», όπως είπε ο κ. Αγγελαράκης, ο οποίος παρουσιάζει τα ευρήματα αναλυτικά σε ένα νέο βιβλίο από τις εκδόσεις Archaeopress (‘Eastern Roman Mounted Archers and Extraordinary Medico-Surgical Interventions at Paliokastro in Thasos Island during the ProtoByzantine Period).

     

    Ο Α. Αγγελαράκης σπούδασε κλασσική αρχαιολογία και ευρωπαϊκή εθνολογία στο σουηδικό Πανεπιστήμιο Λουντ, έκανε μεταπτυχιακά στην ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Ν.Υόρκης, από όπου πήρε και το διδακτορικό του το 1989 στη φυσική ανθρωπολογία και αρχαιολογία.

     

    Παύλος Δρακόπουλος ΑΠΕ ΜΠΕ

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία

    Περί της τυμβοποίησης του λόφου Καστά και των λαθών του κειμένου που πλαισιώνει την έκθεση της κεφαλής της σφίγγας στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης

    Δημοσιεύτηκε στις

    Γράφει ο Κόττης Κωνσταντίνος

    [email protected]

     

    Όταν προς το τέλος του καλοκαιριού επισκεφτήκαμε το Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφιπόλεως (όχι για πρώτη φορά), διαπιστώσαμε τρία πράγματα: το πρώτο είναι πως το Μουσείο είναι ανεπαρκές για το μέγεθος της Αρχαίας Αμφιπόλεως, πολύ περισσότερο για τα τουριστικά ρεύματα τα οποία αναμένεται να υποδεχθεί, μετά το πολυπαθώς αναμενόμενο άνοιγμα προς το ευρύ κοινό του θολωτού μνημείου στον Λόφο Καστά. Το πότε θα γίνει προσβάσιμο το μνημείο είναι ένα άλλο πολιτικό ευαγγέλιο. Ας μην ξενίζει ο όρος. Όπως έχουμε πολιτική κηδεία, έχουμε και πολιτικό ευαγγέλιο.

    Τονίζουμε το «τυμβοποιημένος λόφος», εξαιτίας άστοχων αρνήσεων της τυμβοποίησης, αλλά και του ίδιου του λόφου ενίοτε. Χωρίς να μπούμε σε θεολογικές προεκτάσεις των λόγων καθώς δεν είναι της παρούσης, πρέπει να επισημάνουμε την άγνοια των ειδικών και ανειδίκευτων σχετιζόμενων με το θέμα, για την ύπαρξη τουλάχιστον δύο επίσημων γεωλογικών-γεωφυσικών μελετών για το θέμα (G. Syrides, S. Pavlides &A. Chatzipetros, «Thegeological structure of Kastas hil archaeological site, Amphipolis, eastern Macedonia, Greece», Bulletin of the Geological Society of Greece 51 (2017): 39, 40και 45-46. Βλ. καιG. Tsokas, P. Tsourlos, KimJ. H., Yi, M.‐J., G. Vargemezis, M. Lefantzis, E. Fikos & K. Peristeri, «ERT imaging of the interior of the huge tumulus of Kastas in Amphipolis», Archaeological Prospection (2018): 2, 6 κ.α.). Φυσικά το ότι έχουμε τυμβοποίηση σε μικρό λόφο ήταν και η άποψη του Δ. Λαζαρίδη από το 1965 (Δ. Λαζαρίδης «Αμφίπολη», ΠΑΕ 1965 (1967): 49). Το θέμα της τυμβοποίησης ή μη, έχει διαρκή παρουσία στις ΑΕΜΘ από το 2016 έως το 2019.

    Ως προς το Μουσείο της Αμφίπολης ασφαλώς απαιτούνται ενέργειες και νέα μουσειολογική μελέτη, η οποία μάλιστα εκτός από το να υπομνηματίζει ορθά τα εκθέματα, οφείλει να αφιερώσει ένα σημαντικό χώρο στα νομίσματα. Η Αμφίπολη υπήρξε το μεγαλύτερο κέντρο της αρχαίας ελληνικής νομισματοκοπίας μετά τον Φίλιππο τον Β΄ (359-336). Μάλιστα λόγω του μεγέθους των νομισμάτων αλλά και της πληθώρας των τύπων τους, ενδείκνυται για πρακτικούς λόγους η υιοθέτηση της χρήσης σύγχρονων οπτικοακουστικών μέσων.

    Η δεύτερη διαπίστωσή μας είναι πως κρίνοντας από την ένθετη κεφαλή της σφίγγας, ο γλύπτης του μνημείου στο λόφο Καστά, εκτέλεσε ένα αριστούργημα αναφοράς για το β΄ ήμισυ του 4ο αιώνα π.Χ. Η ποιότητα του καλλιτέχνη ανήκει στο υψηλότατο επίπεδο και κατά συνέπεια θα πρέπει να αναζητηθεί το ποιος επώνυμος καλλιτέχνης μπορεί να ήταν ο δημιουργός. Την περίοδο αυτή, το Βασίλειο των Μακεδόνων διαχειρίζεται μεγάλα χρηματικά ποσά, με καθοριστική συμβολή σε αυτό του Φιλίππου του Β΄ (359-336), ο οποίος με την πνευματική καθοδήγηση της αρχιέρειας Ολυμπιάδος χορήγησε μνημεία σε πανίερους τόπους, όπως στην Βεργίνα (Ανάκτορο), την Σαμοθράκη (Τελεστήριο), την Ολυμπία (Φιλίππειο εντός της ιεράς άλτεως και πίσω ακριβώς από το Ηραίο) κ.α. Μοιραία μεγάλοι γλύπτες εργάστηκαν στα μακεδονικά μνημεία, ενίοτε κατ΄ αποκλειστικότητα της βασιλικής αυλής. Την συγκεντρωτική αυτή πραγματικότητα προς τις μακεδονικά ελεγχόμενες πόλεις, ενίσχυσαν αργότερα η θριαμβευτική εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου (336-323), καθώς και η κατά την περίοδο 317-307, νομοθεσία του Δημητρίου Φαληρέως, η οποία λειτούργησε αρνητικά στην οικοδόμηση μνημειακών ταφικών μνημείων στην Αττική (Cicero, De legibus, II, 25.63-26-66.).

    Αλγεινή όμως εντύπωση μας δημιούργησε ο τρόπος της έκθεσης της μνημειακής κεφαλής της σφίγγας του θολωτού μνημείου του Καστά και ιδίως του ενημερωτικού banner το οποίο την πλαισιώνει. Κάτι το οποίο δεν διέφυγε της προσοχής της Υπουργού Πολιτισμού Λ. Μενδώνη, στην σχετικά πρόσφατη επίσκεψη στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Αμφίπολης. Αποφεύγοντας να παραθέσουμε λεπτομέρειες από αυτήν την επίσκεψη, θα περιοριστούμε στις προχειρότητες αυτού του αναρτηθέντος ενημερωτικού.

     

    ΤΟ ΕΠΙΜΑΧΟ ΠΑΝΟ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΣΥΓΧΙΣΗ ΣΤΟΥΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΕΣ

     

    Το πρώτο είναι πως το ενημερωτικό banner αναφέρει πως οι ανασκαφές του Δ. Λαζαρίδη έγιναν κατά την δεκαετία του ΄70. Πέρα από πρόχειρες ανασκαφές τρίτων της δεκαετίας του ΄50, ο Δ. Λαζαρίδης με βοηθό τότε την Χ. Κουκούλη ανέσκαψε το χώρο το αργότερο το 1965.Παρά μάλιστα τις κατά καιρούς δημόσιες φαιδρές υποστηρίξεις για μη εύρεση του περιβόλου από τον Δ. Λαζαρίδη, ο «περιμετρικός τοίχος» δηλαδή ο ιερός περίβολος, είχε τότε ανακαλυφθεί και ανασκαφεί σε μήκος 40,80 μ. (Δ. Λαζαρίδης «Αμφίπολη», ΠΑΕ 1965 (1967): 47-52)! Φυσικά το ενημερωτικό αποφεύγει να αναφέρει την μεγάλη αυτή έκταση του τότε ανακαλυφθέντος περιβόλου από τον Δ. Λαζαρίδη, παρά μόνο πως το τμήμα το οποίο βρήκε ήταν με πωρόλιθο, χωρίς την μαρμάρινη επένδυση.

    Για το πότε ξεκίνησαν οι ανασκαφές από την κα Περιστέρη, καλό είναι να καταλήξετε όλοι οι εμπλεκόμενοι. Το ενημερωτικό γράφει από το 2010, εμείς υποθέτουμε το 2011, αφού η πρώτη δημοσίευση έγινε το 2012 (Κ. Περιστέρη, «Ανασκαφή Τύμβου Καστά», ΑΕΜΘ 26, 2012, 531-533). Ωστόσο η πρώτη δημοσίευση η οποία τοποθετεί τον Λέοντα στον Καστά, γράφει από λάθος πως αυτό έγινε το 2012 (Κ. Περιστέρη και Μ. Λεφαντζής, «Ο Λέων της Αμφίπολης. Νέα έρευνα για τη βάση του μνημείου», ΑΕΜΘ 26, 2012, 535).

    Το ενημερωτικό χαρακτηρίζει το θολωτό μνημείο, ως «του τύπου των ‘‘μακεδονικών τάφων’’». Τώρα πόσο αυτού του «τύπου» είναι και πόσο τάφος ακριβώς υπήρξε, είναι μια ατεκμηρίωτη και πονεμένη ιστορία. Το όλο μνημείο, πέρα από τον ανεπανάληπτο περίβολο 497 μέτρων από μάρμαρο Θάσου, είναι ένα από τα μετρημένα που έχουν ανεικονικό βοτσαλωτό ψηφιδωτό (με ρόμβους).Διαθέτει μνημειακές σφίγγες οι οποίες κοιτούν η μια τον εισερχόμενο και η άλλη τον εξερχόμενο (και μάλλον μύστη) και γλυπτές μνημειακές κόρες (και όχι καρυάτιδες). Επιπλέον το μνημείο διαθέτει και δεύτερο βοτσαλωτό ψηφιδωτό της «Αρπαγής της Κόρης» και εικονικά ψηφιδωτά δεν απαντούν ποτέ σε μακεδονικούς τάφους (Ν. Πουλακάκης, «Ψηφιδωτά δάπεδα στην Μακεδονία κατά την κλασσική και ελληνιστική εποχή», Μελετήματα Ημαθίας 1 (2009): 47. Βλ. και «Macedonian tombs do not normally contain either figural mosaics or sculptures of any kind. There are other Macedonian tombs at Amphipolis with mosaics, but these display geometric patterns only», Ο. Παλαγγιά, «Greek sculpture, Archaic, Classical and Hellenistic – new finds and developments 2005-2015», Archaeological Reports61 (2015): 107). Όλα αυτά είναι μια ακόμα χτυπητή παράλειψη μοναδικοτήτων και ιδιαιτεροτήτων του χθόνιου και ιερού μνημείου στο κείμενο του πρόχειρου banner.

    Ένα ακόμα λάθος είναι η φράση «μνημειακή μαρμάρινη θύρα έκλεινε αυτόν τον (σ.σ. εσώτατο) θάλαμο», το οποίο έγκειται στο ότι η ανευρεθείσα και μεγάλη σε διαστάσεις μαρμάρινη θύρα, δεν αποτελεί αρχικό στοιχείο του μνημείου. Προστέθηκε κατά την β΄ αρχιτεκτονική φάση και αφού αυτό κατέστη δυνατό μετά από διαπιστωμένες μετατροπές. Αυτό φαίνεται εύκολα, καθώς τμήμα του όλου συστήματος εδράζεται πάνω σε τμήμα του προγενέστερου βοτσαλωτού ψηφιδωτού της «Αρπαγής». Τέλος το κενό τύμπανο όπου και οι σφίγγες, δεν επιστέφει καμία θύρα του εξωτερικού χώρου όπως χαρακτηριστικά γράφει το σχετικό banner του Μουσείου. Το σημείο εκεί ήταν θυραίο άνοιγμα, το οποίο, όμως, δεν διέθετε θύρα. Ευελπιστούμε στην γρήγορη διόρθωση του σε πολλά σημεία λανθασμένου ενημερωτικού κειμένου και την καλύτερη έκθεση της αριστουργηματικής, όντως, γλυπτής κεφαλής.

     

    Κατηγορία: Slider, Αφιερώματα, Ιστορία