Χρονόμετρο

    ΤΥΜΒΟΣ ΚΑΙ ΤΑΦΙΚΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΚΑΣΤΑ:  Ένας χώρος ορόσημο για την δυναστεία των Τημενιδών 

    Δημοσιεύτηκε στις

     

     

     

    Εδώ συναντιούνται τα βήματα του Αλέξανδρου Α’, ο Φίλιππου Β’ και του Αλέξανδρου Γ’ με τα μάτια στραμμένα στην περσική αυτοκρατορία

     

    Μια συναρπαστική ιστορία ξετυλίχθηκε, μέσα από την μελέτη των γεωλογικών δεδομένων του Τύμβου Καστά και των σταδίων εξέλιξής του, αρχικά από ένα άνδηρο που φιλοξένησε ένα τρόπαιο νίκης μέχρι των τεραστίων διαστάσεων Τύμβο με τον Λέοντα στην κορυφή του. Σε αυτό το σημείο, όπου η Μακεδονία συναντάει την Θράκη, άφησαν το αποτύπωμα τους, όχι μόνο στην ιστορία, αλλά και την τοπογραφία της Αμφίπολης, τρείς μεγάλοι βασιλιάδες, ο Αλέξανδρος Α’, ο Φίλιππος Β’ και ο Αλέξανδρος Γ’.

     

    Αυτή την συναρπαστική ιστορία θα αναλύσουμε, βασιζόμενοι στα όσα έχει παρουσιάσει ο αρχιτέκτονας και αναστηλωτής Τύμβου και Ταφικού Μνημείου Καστά, Μιχάλης Λεφαντζής τόσο κατά την διάλεξή του με τίτλο «Η αρχιτεκτονική του τύμβου Καστά» (13 Φεβρουαρίου του 2020, Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, στο πλαίσιο του κύκλου διαλέξεων Bodossaki Lectures on Demand [BLOD]) όσο και σε συνέντευξη του στην ιστοσελίδα liberal.gr και στην δημοσιογράφο Αγγελική Κώττη, αλλά και σε συμπεράσματα που ανακύπτουν γενικότερα από την μελέτη αυτού του θαυμάσιου μνημείου.

     

     

    Η ιστορία των ανασκαφών του Τύμβου Καστά ξεκινάει από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 όταν ο αρχαιολόγος Δημήτρης Λαζαρίδης βλέποντας το μέγεθος του, αντιλαμβάνεται ότι διαφέρει σε σχέση με ότι ήταν γνωστό μέχρι τότε, οπότε αρχίζει να σκάβει επί της κορυφής του. Το γεγονός ότι βρήκε θεμέλια οικοδομημάτων αλλά και σημαντικές ποσότητες από λατύπες μαρμάρου τον κάνουν να πιστεύει ότι θα βρει ένα μεγάλο ταφικό μνημείο. Το σενάριο εργασίας δεν επιβεβαιώθηκε, καθώς το ταφικό μνημείο υπήρχε αλλά όχι εκεί που περίμενε και τελικά βρέθηκε δεκαετίες αργότερα, σε χαμηλότερη στάθμη μαζί με ένα λαμπρό μαρμάρινο περίβολο. Τα στοιχεία που βρήκε όμως έμελε να αποδειχθεί ότι έδιναν απάντηση σε ένα ερώτημα ζήτημα που για δεκαετίες απασχολούσε τους αρχαιολόγους: Ποια είναι η αρχική θέση του Λέοντα της Αμφίπολης! Αυτά είναι λίγο πολύ γνωστά από  το 2011 που ανακαλύφθηκε ο περίβολος και το ταφικό μνημείο λίγο χρόνο μετά. Εκείνο που δεν αποκαλύφθηκε τότε και ήρθε τώρα στο φως, στο πλαίσιο της έρευνας, της μελέτης και των εργασιών της γεωμετρικής διαμόρφωσης του Καστά είναι τα μυστικά που έκρυβε η κορυφή του φυσικού λόφου, πριν τυμβοποιηθεί.

     

     

    Ήδη ο αρχιτέκτονας και αναστηλωτής του Τύμβου και του Μνημείου, Μ. Λεφαντζής κατά την διάλεξή του με τίτλο «Η αρχιτεκτονική του τύμβου Καστά» (13 Φεβρουαρίου του 2020, Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, στο πλαίσιο του κύκλου διαλέξεων Bodossaki Lectures on Demand [BLOD]) μας είχε προϊδεάσει για την αρχική μορφολογία του λόφου στο σημείο που βρίσκεται σήμερα ο Τύμβος Καστά σημειώνοντας ότι αρχικά, υπήρχαν δυο πλατώματα. Συγκεκριμένα αναφέρει ότι «Στο χώρο αυτό λοιπόν που έχουμε μια εκτεταμένη νεκρόπολη, σε μια περιοχή που είχε πλατώ και όχι κορυφές, άνδηρα δηλαδή στα οποία υπήρχαν πολλές ταφές, τμήμα μιας μεγάλης ανατολικής νεκρόπολης της Αμφίπολης». Όπως αποδείχθηκε από την γεωλογική έρευνα και επιβεβαιώθηκε από τις εργασίες που έγιναν στο πλαίσιο της επανατυμβοποίησης του λόφου, υπήρχαν δύο άνδηρα εκ των οποίο αυτό που βρισκόταν νοτιοδυτικά, αποτέλεσε το σημείο αναφοράς για τη δυναστεία των Τημενιδών»!

     

    Σε αυτό το σημείο, βρέθηκε μια μικρή χωμάτινη βάση τρόπαιου – ένας μικρός λοφίσκος-, για τον οποίο υπάρχει η διαπίστωση ότι τον διαμόρφωσε και επάνω έστησε το πρώτο ξύλινο τρόπαιο νίκης ο βασιλιάς της Μακεδονίας Αλέξανδρος Α’ το 480 π.Χ.! Το γεγονός που σηματοδοτεί η ύπαρξη του τρόπαιου  αφορά την μάχη, στην οποία ο Αλέξανδρος Α’ αποδεκάτισε, δίπλα στον Στρυμόνα, μετά την συντριβή του Περσικού στρατού στις Πλαταιές, τους 43.000 επιζήσαντες Πέρσες με επικεφαλής τον Σατράπης Αρτάβαζος, στην πορεία επιστροφής στην Μικρά Ασία. Σκοπός του Αλεξάνδρου του Α’ ήταν να βλέπουν το τρόπαιο οι Πέρσες που ακόμη είχαν παρουσία στην περιοχή και να τους θυμίζει την ήττα που υπέστησαν από τους Μακεδόνες.

     

     

     

     

     

     

    Αργότερα, ο Φίλιππος Β’ – πιθανότατα ενόψει της σχεδιαζόμενης επίθεσης στην Περσία-, ήθελε να τιμήσει αλλά και να θυμίσει τα κατορθώματα του προγόνου του Αλέξανδρου Α’, οπότε επεμβαίνει στον ίδιο χώρο και επάνω στον ύψωμα με το αρχικό τρόπαιο και εκτελεί ένα έργο ανάδειξης του χώρου μεγαλώνοντας τον αρχικό λοφίσκο. Ο νέος λοφίσκος είναι μεγαλύτερος σε ύψος και έκταση και καλύπτει και το νεκροταφείο της εποχής Σιδήρου, με τους ασύλητους τάφους που βρέθηκαν πριν λίγα χρόνια. Μάλιστα ισοπεδώνει και ένα δίχωρο οικοδόμημα που βρέθηκε και αυτό στην κορυφή του Τύμβου, στις ανασκαφές πριν δέκα χρόνια και το οποίο πιθανότατα να ήταν περσικό ιερό, για το οποίο υπάρχουν εικασίες ότι ήταν αφιερωμένο σε χθόνια θεότητα περσικής καταγωγής. Το εν λόγω ιερό αφού κατεδαφίστηκε καλύφθηκε από τον δεύτερο και μεγαλύτερο λοφίσκο. Τα γεωμετρικά χαρακτηριστικά έχουν ως εξής: Ο αρχικός λοφίσκος επάνω στο άνδηρο ήταν μόλις 5 μέτρα ύψος και με 15 μέτρα διάμετρο. Με την επέμβαση του Φιλίππου Β’ έφτασε τα 6 μέτρα ύψος και τα 45 μέτρα διάμετρο. Ενδεχομένως ο Φίλιππος να σχεδίαζε να προχωρήσει και στην μαρμάρωση του ξύλινου τρόπαιου αλλά δεν πρόλαβε.

     

    Όταν ήρθε στην βασιλεία της Μακεδονίας ο Αλέξανδρος Γ’ (ο Μέγας Αλέξανδρος) έκανε δυο σημαντικές επεμβάσεις που σηματοδοτούσαν την πολιτική του, αφενός μαρμάρωσε το τρόπαιο στην μάχη της Χαιρώνειας, μιας μάχης καθοριστικής για την κυριαρχία των Μακεδόνων στον ελληνικό χώρο και αμέσως μετά μαρμάρωσε το τρόπαιο του Αλέξανδρου Α’ στην Αμφίπολη σε μνήμη της νίκης επί των Περσών, με στέψη και στις δυο περιπτώσεις, έναν μαρμάρινο λέοντα. Ο τεχνητός  λοφίσκος που υπήρχε εκεί και έφερε το ξύλινο τρόπαιο, μέχρι τότε, εγκιβωτίζεται με ένα περιμετρικό τοίχο – τα απομεινάρια του οποίου είναι αυτά που φαίνονται σήμερα στην κορυφή του Τύμβου.  Αυτός  ο περιμετρικός τοίχος, ο οποίος ήταν εξ ολοκλήρου μέσα στο χώμα… ήταν ένα θεμέλιο, ένα κιβώτιο χώματος.

    Μαζί με αυτό το έργο μαρμάρωσης του τρόπαιου στον Τύμβο Καστά, γίνεται και το μεγάλο χωματουργικό έργο με το οποίο τετραπλασιάζεται ποια ο αρχικός λοφίσκος και από τη διάμετρο των 45 μέτρων, φτάνουμε πια σε ένα Τύμβο με διάμετρο στα 158,40 μέτρα και 23 μέτρα ύψος. Έτσι επέρχεται η τυμβοποίηση όλου του χώρου και γίνεται και η κατασκευή του περιβόλου (τείχος πωρόλιθου και επένδυση με λευκό μάρμαρο), που οριοθετούσε το άβατο και σηματοδοτούσε ένα χώρο με νέες λειτουργίες.

     

     

     

    Ο περίβολος και ο τύμβος κατασκευάζονται με τρόπο και με διαστάσεις που αναδεικνύουν τον μαρμάρινο τρόπαιο με την μορφή του λέοντας, και επιπλέον ο περίβολος επιβάλλεται αρχιτεκτονικά του Ταφικού Μνημείου που κατασκευάζεται για λατρευτικές και μυητικές λειτουργίες σε ένα χώρο που έχει πλέον έντονη την σφραγίδα του στρατιωτικού – πολεμικού χαρακτήρα, όσον αφορά την ίδια του την ύπαρξη.

     

     

     

    Λίγα χρόνια αργότερα ένας ακόμη λέοντας θα στέψη έναν άλλο τύμβο, προς τιμή του Ηφαιστίονα  στα Εκβάτανα της Περσίας, όπου το γλυπτό αν και ακρωτηριασμένο, έχει διασωθεί και εκτίθεται σε δημόσια θέα μέχρι σήμερα. Και εκεί η κατασκευή του Τύμβου έγινε σε ένα χώρο που προϋπήρχε ένα ιερό της χθόνιας λατρείας της Αναχίτα (Η θεά Αναχίτα είναι εξέχουσα θεότητα στον Ζωροαστρισμό. Είναι η θεά των υδάτων, της βροχής, της αφθονίας, της αγάπης, της γης και του ωκεανού. Το όνομά της σημαίνει “αγνή, καθαρή”, όπως είναι το νερό των ποταμών. Το κατεξοχήν σύμβολο της Αναχίτα είναι το ρόδι. Επίσης είχε και θεραπευτικές ιδιότητες).

     

     

    Μέσα από αυτά τα στάδια κατασκευής του Τύμβου Καστά με τον λέοντα, τον περίβολο και το ταφικό μνημείο «αναδύεται» ένα τοπόσημο με διαφορετικές λειτουργίες που συνυπάρχουν, από στρατιωτική εκπαίδευση μέχρι λατρευτικές – μυητικές λειτουργίες, για να εξυπηρετήσουν την μεγάλη εκστρατεία που θα ακολουθήσει. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η κατασκευή του μνημείου το οποίο βρίσκεται σε μια διαλεκτική σχέση με το μαρμάρινο τρόπαιο και τον περίβολο, αλλά αυτό είναι ένα μεγάλο θέμα που θα εξετάσουμε σε ένα επόμενο σημείωμα.

     

    Δεν είναι λοιπόν καθόλου τυχαίο που ο Μέγας Αλέξανδρος ξεκινάει την ναυτική εκστρατεία εναντίον των Περσών από την Αμφίπολη, ούτε ότι εδώ ξεκινάει και χτίζει ένα λαμπρό μνημείο μαζί με τον μαρμάρινο περίβολο, έχοντας στον πυρήνα του το τρόπαιο του Αλεξάνδρου Α’ και το έργο του Φιλίππου Β’, αφού εδώ υπήρχε η ανάμνηση την πρώτης νίκης των Μακεδόνων ενάντια στους εισβολείς εξ Ανατολών. Και σε αυτό το σημείο, όπως το έφεραν τα γεγονότα της ιστορίας, θα κλείσει το μεγάλο κεφάλαιο της εκστρατείας που έμελε όχι απλά να αλλάξει τον αρχαίο κόσμο, αλλά να τον διαμορφώσει μέχρι και σήμερα. Το μνημείο ξεκίνησε με αφορμή την εκστρατεία, χτίστηκε με τον πλούτο που συσσωρεύτηκε από τα λάφυρα του Περσικού Βασιλείου και στη γη της Αμφίπολης  γράφτηκε ο επίλογος αυτής της εποποιίας, αλλά και το τέλος της δυναστείας.

     

     

     

    Θεόδωρος Αν. Σπανέλης

     

    ΣΗΜ. Το σχέδιο της τομής του Τύμβου είναι του αρχιτέκτονα και αναστηλωτή του Ταφικού Μνημείου και του Τύμβου, Μιχάλη Λεφαντζή και παρουσιάστηκε κατά την διάλεξή του με τίτλο «Η αρχιτεκτονική του τύμβου Καστά» (13 Φεβρουαρίου του 2020, Αρχιτεκτονική Σχολή του ΕΜΠ, στο πλαίσιο του κύκλου διαλέξεων Bodossaki Lectures on Demand [BLOD])


    Δημοσιεύτηκε στις

    Επιτρέπεται η αναδημοσίευση του περιεχομένου της ιστοσελίδας εφόσον αναφέρεται ευκρινώς η πηγή του. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα.