Γράφει ο Θεόδωρος Αν. Σπανέλης
Στα βουνά της Καβάλας, από το Παγγαίο και το Σύμβολο Όρος μέχρι τις δυτικές πλαγιές της Λεκάνης, απλώνεται ένας σπάνιος και σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητος πλούτος: μια τεράστια υπαίθρια πινακοθήκη, χαραγμένη πάνω στην πέτρα. Βραχογραφίες, εγχάρακτα σύμβολα, μορφές ανθρώπων και ζώων, παραστάσεις με αινιγματικό χαρακτήρα, αλλά και μεταγενέστερα βραχοανάγλυφα συνθέτουν ένα μοναδικό τοπίο μνήμης, πίστης και ανθρώπινης έκφρασης.
Ένα μεγάλο τμήμα της ιστορίας της περιοχής μας, από την προϊστορία μέχρι και τους ύστερους ιστορικούς χρόνους, είναι γραμμένο επάνω στη σκληρή πέτρα. Δεν πρόκειται απλώς για σχέδια ή σημάδια. Πρόκειται για ίχνη σκέψης, φόβου, πίστης, τελετουργίας και προσπάθειας του ανθρώπου να συνομιλήσει με το άγνωστο, με τη φύση, με τον ουρανό και με το θείο.
Ο πλούτος αυτός, όμως, κινδυνεύει. Οι βραχογραφίες και τα βραχοανάγλυφα φθείρονται από τον χρόνο, από τη φυσική διάβρωση, από τις έντονες θερμικές μεταβολές, από τα νερά της βροχής, αλλά και από την ανθρώπινη αδιαφορία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εγκατάλειψη, οι επεμβάσεις, ακόμη και η άγνοια, μπορούν να αποδειχθούν πιο καταστροφικές από τους αιώνες που πέρασαν.
Οι «φωνές» των βράχων υπάρχουν ακόμη. Μιλούν, όμως, μια γλώσσα ξεχασμένη. Γι’ αυτό και δεν είναι πάντα εύκολο να κατανοήσουμε τα μηνύματα που μεταφέρουν από τη βαθιά προϊστορία στο παρόν. Μπορεί να αποτυπώνουν μυστικές προσευχές σε γνωστές και άγνωστες θεότητες, κινήσεις ουράνιων σωμάτων, τοτεμικές απεικονίσεις, σκηνές κυνηγιού, τελετουργικά σύμβολα ή σημεία που δήλωναν ιερό χώρο.
Άγνωστες και χαμένες μέσα στον χρόνο τελετές πιθανότατα έλαβαν χώρα επάνω και δίπλα σε αυτές τις παραστάσεις. Τα σημεία αυτά ίσως λειτούργησαν ως υπαίθρια ιερά, ως τεμένη της προϊστορικής και αρχαίας λατρείας, όπου η καθημερινή ζωή, με τις αγωνίες, τους φόβους και τις ελπίδες της, συναντούσε τον χώρο του υπερβατικού. Εκεί όπου ο άνθρωπος δεν είχε ακόμη ναούς με κίονες και μάρμαρα, είχε τον βράχο. Και επάνω σε αυτόν χάραζε την πρώτη του θεολογία.
Γύρω από το Παγγαίο, τους Φιλίππους και σε διάφορα σημεία του Συμβόλου Όρους, υπάρχει πλήθος τέτοιων χαραγμάτων. Αντίστοιχης τεχνοτροπίας παραστάσεις έχουν εντοπιστεί και σε άλλες περιοχές του Αιγαίου, της Μεσογείου και της Ευρώπης, γεγονός που δείχνει ότι δεν έχουμε να κάνουμε με ένα απομονωμένο φαινόμενο, αλλά με έναν ευρύτερο απεικονιστικό πολιτισμό της πέτρας. Οι άνθρωποι, πολύ πριν από τη γραφή, χάραξαν στον βράχο τις αγωνίες, τις ιδέες και την κοσμοαντίληψή τους.
Ο Λάζαρος Χατζηλαζαρίδης, από τους πιο συστηματικούς καταγραφείς και μελετητές των βραχογραφιών της περιοχής, τα έχει χαρακτηρίσει «εργαλεία σκέψης» των ανθρώπων του παρελθόντος. Στη μελέτη του «Προϊστορικά Βραχογραφήματα στη Βόρεια Ελλάδα» καταγράφει εκτεταμένα τις βραχογραφίες, χωρίς να αγνοεί και τα βραχοανάγλυφα των Φιλίππων, τα οποία εντάσσονται στη γενικότερη κατηγορία της «τέχνης των βράχων».
Από τους πρώτους που μελέτησαν συστηματικά το φαινόμενο στην περιοχή ήταν και ο καθηγητής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Νικόλαος Μουτσόπουλος, ο οποίος συνέβαλε καθοριστικά στην ανάδειξη αυτού του ιδιαίτερου αρχαιολογικού και πολιτιστικού αποθέματος.
Η χρονολόγηση των βραχογραφιών παραμένει δύσκολη υπόθεση. Οι περισσότεροι μελετητές συγκλίνουν ότι πολλά από τα χαράγματα ανάγονται σε προϊστορικές περιόδους, από τη Νεολιθική και την Εποχή του Χαλκού, ενώ άλλα φαίνεται να ανήκουν σε μεταγενέστερες εποχές. Αυτό ακριβώς κάνει το φαινόμενο ακόμη πιο ενδιαφέρον: η πέτρα δεν μίλησε μόνο μία φορά. Δέχτηκε διαδοχικά χαράγματα, σε διαφορετικές περιόδους, από διαφορετικούς ανθρώπους, με διαφορετικές ανάγκες και διαφορετικές πίστεις.
Από τα βραχογραφήματα ξεκινά, κατά κάποιον τρόπο, η ιστορία των ιδεών. Είναι η ιστορία της ανθρώπινης προσπάθειας να δώσει μορφή στο αόρατο. Δεν είναι τυχαίο ότι σε αρκετές περιοχές όπου έχουν εντοπιστεί τέτοια σημάδια υπάρχουν και κατάλοιπα μεταλλευτικής δραστηριότητας. Το Παγγαίο, με τα μέταλλά του, τα ιερά του, τους μύθους του Ορφέα και του Διονύσου, υπήρξε ένας τόπος όπου η ύλη και το πνεύμα συναντήθηκαν με μοναδικό τρόπο.
Ο άνθρωπος που έζησε στην περιοχή του Παγγαίου και των Φιλίππων δεν χάραζε μόνο την πέτρα. Γνώριζε και το σώμα ως φορέα συμβόλων. Η δερματοστιξία, ιδιαίτερα στον θρακικό κόσμο, φαίνεται πως είχε τελετουργικές και κοινωνικές διαστάσεις. Η σχέση του ανθρώπου με το σύμβολο δεν ήταν διακοσμητική. Ήταν υπαρξιακή.
Στο ίδιο πλαίσιο μπορεί να κατανοηθεί και η σύνδεση με τον ορφικό και διονυσιακό κόσμο. Ο Ορφέας δεν ήταν απλώς ένας μυθικός μουσικός. Ήταν μύστης, μορφή που συνέδεσε τη μουσική, τον λόγο, τη μνήμη, τον θάνατο και την ελπίδα υπέρβασής του. Τα σύμβολα, τα ιδεογράμματα και οι παραστάσεις της πέτρας ανήκουν σε αυτόν τον βαθύ κόσμο, όπου η τέχνη δεν είναι ακόμη αισθητικό αντικείμενο, αλλά πράξη πίστης.
Σήμερα μπορεί κανείς να συναντήσει βραχογραφίες ακόμη και σε υψηλές κορυφές του Παγγαίου. Δεν είναι όλες προϊστορικές. Ορισμένες είναι νεότερες και μαρτυρούν ότι η ανάγκη του ανθρώπου να χαράζει την παρουσία του στον βράχο συνεχίστηκε μέχρι τους νεότερους χρόνους. Υπάρχουν, για παράδειγμα, μαρτυρίες για ανάγλυφη παράσταση κενταύρου σε κορυφή του Παγγαίου, στοιχείο που παραπέμπει στον μυθολογικό και κλασικό κόσμο. Υπάρχει ακόμη και βραχογραφία που απεικονίζει υποβρύχιο, πιθανότατα ανάμνηση ή εικόνα από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι ίσως μία από τις νεότερες βραχογραφίες της περιοχής, με σαφή αναφορά σε ιστορικό γεγονός.
Από τις βραχογραφίες στα βραχοανάγλυφα
Ένα από τα σημεία όπου μπορεί κανείς να δει μερικά από τα πιο όμορφα βραχογραφήματα της περιοχής βρίσκεται στο χωριό Φίλιπποι, κοντά στο παρεκκλήσι του Προφήτη Ηλία. Εκεί, σε τρεις βράχους, αποτυπώνονται παραστάσεις που προκαλούν το ενδιαφέρον ακόμη και του απλού επισκέπτη.
Ο ένας βράχος βρίσκεται στη βόρεια πλευρά του δρόμου, σε απόσταση περίπου 30 μέτρων, ενώ οι άλλοι δύο βρίσκονται στη νότια πλευρά, σε απόσταση περίπου 40 μέτρων, και είναι περιφραγμένοι με ξύλινους πασσάλους. Σε μικρή απόσταση νοτιοδυτικά υπάρχει και πηγή νερού, δίπλα στην εκκλησία της Αγίας Παρασκευής. Για χρόνια, κάτοικοι της περιοχής άφηναν εκεί προσωπικά αντικείμενα ως τάματα, με την προσδοκία ενός θαύματος. Πρόκειται για ένα έθιμο με βαθιές ρίζες, που συναντάται σε πολλά σημεία της Ελλάδας, όπου παλαιότερες λατρευτικές πρακτικές επιβίωσαν μέσα σε χριστιανικό περιβάλλον.
Το τοπίο συμπληρώνεται από αιωνόβια δέντρα, τα οποία δημιουργούν ένα περιβάλλον ιδιαίτερης υποβλητικότητας. Ο χώρος δεν είναι απλώς αρχαιολογικός. Είναι ένας τόπος μνήμης, λατρείας και φυσικής ομορφιάς.
Στις παραστάσεις αυτές διακρίνονται ζώα, ανθρώπινες μορφές και σύμβολα. Εκείνο, όμως, που τις κάνει να ξεχωρίζουν είναι οι ανθρώπινες μορφές, με σημαντικότερη ίσως εκείνη ενός πολεμιστή που φαίνεται να κρατά πολλά όπλα. Η μορφή αυτή μπορεί να δηλώνει εξουσία, πολεμική ισχύ ή ακόμη και υπερφυσική δύναμη. Δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο ο χώρος να συνδεόταν με κάποιο υπαίθριο ιερό των αρχαίων Θρακών, καθώς υπάρχουν στοιχεία που ενισχύουν μια τέτοια ερμηνεία.
Τα συγκεκριμένα βραχογραφήματα είναι από τα πιο όμορφα και χαρακτηριστικά του είδους. Αξίζει ο επισκέπτης να σταθεί ώρα μπροστά τους και να αναζητήσει τις μορφές που μοιάζουν να κρύβονται μέσα στις «μαγικές εικόνες» της πέτρας. Όσο περισσότερο κοιτάζει κανείς, τόσο περισσότερο ο βράχος αρχίζει να αποκαλύπτει λεπτομέρειες.
Στο σημείο αυτό έχει ανακοινωθεί ότι θα δημιουργηθεί το Ελληνικό Κέντρο Βραχογραφίας, μια πρωτοβουλία με ιδιαίτερη σημασία για την Καβάλα και την ευρύτερη περιοχή. Ο δήμαρχος Καβάλας Θόδωρος Μουριάδης έχει επιδείξει προσωπικό ενδιαφέρον για το θέμα, καθώς η δημιουργία ενός τέτοιου κέντρου μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς όχι μόνο για την προστασία των βραχογραφιών, αλλά και για την επιστημονική έρευνα, την εκπαίδευση και την πολιτιστική ανάδειξη της περιοχής.
Ένα τέτοιο κέντρο θα μπορούσε να λειτουργήσει ως χώρος τεκμηρίωσης, ψηφιακής αποτύπωσης, εκπαιδευτικών προγραμμάτων και οργανωμένων επισκέψεων. Θα μπορούσε, επίσης, να συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου πολιτιστικού χάρτη της Καβάλας, που θα συνδέει τους Φιλίππους, το Παγγαίο, το Σύμβολο Όρος και τη Λεκάνη σε μια ενιαία διαδρομή της «τέχνης των βράχων».
Λίγα χιλιόμετρα δυτικότερα βρίσκεται ο αρχαιολογικός χώρος των Φιλίππων. Και εκεί, σε διάφορα σημεία, οι κάτοικοι της αρχαίας πόλης άφησαν τα εγχάρακτα αποτυπώματά τους: σχέδια που παραπέμπουν σε «επιτραπέζια» παιχνίδια, σταυρούς, σύμβολα, γραμμές και σημεία που παραμένουν ανερμήνευτα. Αυτά τα χαράγματα δείχνουν ότι η σχέση του ανθρώπου με την πέτρα συνεχίστηκε και μέσα στην οργανωμένη πόλη.
Η πιο εντυπωσιακή εμπειρία, όμως, βρίσκεται έξω από τον κυρίως αρχαιολογικό χώρο, όταν ο επισκέπτης ανηφορίσει προς τον ιερό βράχο της ακρόπολης των Φιλίππων. Η νότια και η δυτική πλευρά του βράχου είναι διάσπαρτες από μοναδικά βραχοανάγλυφα. Κάτι ανάλογο, και μάλιστα σε τέτοια έκταση, δύσκολα συναντά κανείς αλλού.
Στην ορεινή Ροδόπη και σε άλλα σημεία της Θράκης υπάρχουν βραχοανάγλυφα, όμως συνήθως είναι μεμονωμένα. Στους Φιλίππους, αντίθετα, η πυκνότητα και η έκταση των παραστάσεων δημιουργούν την αίσθηση ενός ολόκληρου ιερού τοπίου χαραγμένου επάνω στον βράχο.
Τα περισσότερα από αυτά τα βραχοανάγλυφα έχουν χρονολογηθεί στους ρωμαϊκούς χρόνους, κυρίως στον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ. Ωστόσο, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα: ποιο γεγονός, ποια λατρεία ή ποια θεολογική αντίληψη οδήγησε στην καθιέρωση αυτής της μορφής θρησκευτικής έκφρασης επάνω στους βράχους;
Πρόκειται άραγε για μετεξέλιξη της αρχαιότερης παράδοσης των βραχογραφιών σε βραχοανάγλυφα; Αν ναι, γιατί μεσολαβούν τόσοι αιώνες «σιωπής» των βράχων; Ή μήπως πρόκειται για αναβίωση παλαιότερων πρακτικών μέσα σε ένα νέο θρησκευτικό και κοινωνικό περιβάλλον; Αυτά είναι ορισμένα από τα ερωτήματα που εξακολουθούν να απασχολούν τους μελετητές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η κορυφή της ακρόπολης των Φιλίππων, όπου σε καίριο, νότιο και προσήλιο σημείο υπάρχει ομάδα βραχογραφιών που φαίνεται να συνδέεται με τελετουργικές πρακτικές και πιθανώς με ηλιακούς συμβολισμούς. Η θέση τους δεν μπορεί να είναι τυχαία. Το φως, ο ορίζοντας, η πέτρα και η θέα προς την πεδιάδα των Φιλίππων δημιουργούν ένα σκηνικό που παραπέμπει σε τόπο παρατήρησης, λατρείας και συμβολικής εμπειρίας.
Κάνοντας μια σύντομη περιήγηση στα σημαντικότερα σημεία της περιοχής, οι στάσεις δεν περιορίζονται μόνο στους Φιλίππους. Το Ακροβούνι, η Μουσθένη, το Σύμβολο Όρος και το Βουνοχώρι φιλοξενούν μοναδικές εικόνες. Κάθε σημείο έχει τη δική του ιδιαιτερότητα, τη δική του σχέση με το τοπίο, το φως, το νερό, τα περάσματα και τους αρχαίους δρόμους.
Η πέτρα είναι ο μεγάλος πρωταγωνιστής στον ερειπιώνα των Φιλίππων. Από την κορυφή του βράχου της ακρόπολης άρχισε να ξετυλίγεται η αρχαία πόλη. Με την ίδια πέτρα χτίστηκε αυτή η λαμπρή πολιτεία, που ακόμη και σήμερα γεννά την αίσθηση ότι αιωρείται ανάμεσα στη γη και τον ουρανό.
Επάνω στην πέτρα γράφτηκε η ιστορία αυτού του τόπου. Η ανάγκη του ανθρώπου για απαντήσεις συναντήθηκε με τους φόβους του, με την πίστη του, με την επιθυμία του να αφήσει ίχνος. Και όλα αυτά χαράχθηκαν επάνω στον βράχο, σε μια εποποιία που διήρκεσε σχεδόν είκοσι αιώνες.
Στις πέτρες των Φιλίππων και του Παγγαίου συναντήθηκαν θρακικές, ελληνικές και ρωμαϊκές θεότητες. Στη συνέχεια, όλες αυτές οι παραδόσεις αναμετρήθηκαν με τον λόγο του Αποστόλου Παύλου και με τη νέα χριστιανική πίστη, η οποία τελικά σφράγισε την ιστορική ταυτότητα της περιοχής.
Αυτός είναι και ο μεγάλος λόγος για τον οποίο οι βραχογραφίες και τα βραχοανάγλυφα δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως περιθωριακά κατάλοιπα. Αποτελούν μέρος της μεγάλης ιστορίας των Φιλίππων, του Παγγαίου και της Καβάλας. Είναι οι πρώτες γραφές της πέτρας, οι σιωπηλές μαρτυρίες μιας περιοχής που υπήρξε από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι τον χριστιανισμό ένας τόπος ιερών διαδρομών, μεταλλείων, μύθων, τελετών και αναζητήσεων.
Σήμερα, αυτός ο πλούτος χρειάζεται άμεση προστασία, επιστημονική τεκμηρίωση και οργανωμένη ανάδειξη. Χρειάζεται καταγραφή με σύγχρονα μέσα, ψηφιακή αποτύπωση, σήμανση, φύλαξη, εκπαιδευτικά προγράμματα και σύνδεση με τον πολιτιστικό τουρισμό. Η Καβάλα έχει στα χέρια της ένα μοναδικό κεφάλαιο πολιτιστικής ταυτότητας. Το ζητούμενο είναι να μη χαθεί μέσα στη σιωπή των βράχων, αλλά να ξαναμιλήσει — αυτή τη φορά στη γλώσσα της γνώσης, της προστασίας και της δημιουργικής αξιοποίησης. Στο σημείο αυτό τον λόγο τον έχει το Υπουργείο Πολιτισμού.
Δημοσιεύτηκε στις
Επιτρέπεται η αναδημοσίευση του περιεχομένου της ιστοσελίδας εφόσον αναφέρεται ευκρινώς η πηγή του. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα.
