Εφημερίδα Χρονόμετρο

Τα τατουάζ που είχαν οι μαινάδες και οι μυημένοι στα μυστήρια του Διονύσου – ΓΕΤΑΣ, ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΩΝ ΗΔΩΝΩΝ

Δημοσιεύτηκε στις

 Κείμενο: Paul Perdrizet

(BCH τόμος 35 (1911), σελ. 108-119 – μετάφραση: Θόδωρος Δημοσθ. Λυμπεράκης)

Β’ ΜΕΡΟΣ

Ο Αρτεμίδωρος, στο Ονειροκριτικόν του (1)  – πού μπορεί, άραγε, να κρύβονται οι πληροφορίες; – λέει ότι οι Θράκες, από τη γέννησή τους στιγμάτιζαν (δηλ. έκαναν τατουάζ) στα παιδιά τους, ενώ στη φυλή των Γετών οι μόνοι που στιγματίζονταν (έκαναν τατουάζ) ήταν οι σκλάβοι: «εστίζοντο παρά τους Θραξίν οι ευγενείς παίδες, παρά δε τοις Γέταις οι δούλοι». Αυτή η μαρτυρία (ενν. του Αρτεμιδώρου) επιβεβαιώνει μια αναφορά που κάνει ο Ηρόδοτος (2) στους Θράκες μόνο, σύμφωνα με την οποία σ’ αυτούς αποτελούσε απόδειξη ευγενικής καταγωγής το να είναι στιγματισμένοι (να φέρουν τατουάζ) και απόδειξη ρυπαρότητας το να μην είναι καθόλου στιγματισμένοι.  Όπως φαίνεται, δεν μπορεί κανείς να εξηγήσει τη μαρτυρία του Αρτεμιδώρου, παρά μόνο αν δεχθεί ότι οι Γέται, όταν έγιναν πλέον κατακτητική φυλή, δεν έπαψαν να εφαρμόζουν την αρχαία συνήθεια του στιγματισμού. Ότι, επίσης, αυτοί (Γέται) μετέτρεψαν σε σκλάβους ή είλωτες τα μέλη μιας φυλής Θρακών, τα οποία συνέχισαν να στιγματίζονται.

Ένα κείμενο που έρχεται να επιβεβαιώσει αυτά του Ηροδότου και του Αρτεμιδώρου βρίσκεται στον Δίωνα από την Προύσα (τόμος 2ος, σελ. 231): Τι δε; Εν Θράκη γέγονας; – Έγωγε. – Εώρακας ουν εκεί τας γυναίκας τας ελευθέρας στιγμάτων μεστάς, και τοσούτω πλείονα εχούσας στίγματα και ποικιλώτερα, όσω αν βελτίους και εκ βελτιόνων δοκώσιν». Στη Θράκη, λοιπόν, όσο περισσότερο στιγματισμένη (γεμάτη με τατουάζ) ήταν μια γυναίκα γεννημένη ελεύθερη, τόσο περισσότερο την εκτιμούσαν και τόσο καλύτερη θεωρούνταν η οικογένεια από την οποία αυτή καταγόταν.

Θα παρατηρήσει κανείς ότι ο Δίων μιλά για γυναίκες, όχι για άνδρες.

 

[(1) Αρτεμιδώρου Ονειροκριτικόν, V, 1,8]

[(2) «το μεν εστίχθαι ευγενές κέκριται, το δε άστικτον αγεννές». Σχετικά με τον στιγματισμό των Θρακών, προσθέτουμε στα κείμενα που σκοπεύουμε να χρησιμοποιήσουμε κι αυτό του Στράβωνα (VII, 5,4) ο οποίος λέει ότι οι Θράκες ήταν στιγματισμένοι σαν τους Ιάποδες και τους Ιλλυριούς..]

 

 

Η πανάρχαια συνήθεια του στιγματισμού πρέπει, πράγματι, κατά την ιστορική περίοδο, σε πολλές θρακικές φυλές, να την τηρούσαν κυρίως οι γυναίκες. «Τοις Θραξί κόσμος τας κόρας στίζεσθαι», αναφέρει, στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., ο ανώνυμος συγγραφέας του έργου «Διαλέξεις Ηθικαί» (1). Ένας επεξηγηματικός της συνήθειας αυτής μύθος, αναγόμενος στην αλεξανδρινή εποχή, ανέφερε ότι οι Βίστονες στιγμάτιζαν τις γυναίκες τους, για να τις τιμωρήσουν για τον θάνατο του Ορφέα (2). Αυτή η μαρτυρία μας κάνει να υποθέσουμε ότι οι Βίστονες του ισχυρού φύλου δεν στιγματίζονταν. Ομοίως, η εξήγηση που έδινε ο Κλέαρχος (3) για το τατουάζ των γυναικών των θρακικών φυλών που γειτόνευαν με τη Σκυθία (4), υποθέτει ότι οι άνδρες, σ’ αυτές τις φυλές, δεν ήταν στιγματισμένοι ή ήταν πολύ λιγότερο στιγματισμένοι απ΄ ότι το άλλο φύλο (5).

(1) ……………

(2) Φανοκλής στον Στοββαίο, (Floril. LXIV, 14 = Philetae, Hermesi anactis atque Phanoclis reliquiae, έκδ. Bach. Σελ. 200, (δείτε Rohde, Der griech. Roman. Σελ. 84): άς αλόχους έστιζον, ίν’ εν χροϊ σήματ’ έχουσαι | κυάνεα, στυγερού μη λελάθοιντο φόνου | ποινάς δ’ Ορφήι κταμένω στίζουσι γυναίκας | εις έτι νυν κείνης είνεκεν αμπλακίης». Ο Πλούταρχος, που είχε διαβάσει τον Φανοκλή, διότι τον τοποθετεί στις Quaest. Conv. V, 3, δανείστηκε απ’ αυτόν τον ακόλουθο μύθο: «»Θράκες …., στίζουσιν  άχρι νυν, τιμωρούντες τω Ορφεί τας αυτών γυναίκας». Σύμφωνα, επίσης, μ’ έναν άλλο μύθο, οι Θράκισσες, αφού σκότωσαν τον Ορφέα, είχαν καταληφθεί από την πικρία της μεταμέλειας, (ενν. τύψεις συνειδήσεως) και προκειμένου ν’ αυτοτιμωρηθούν, σκέφτηκαν να στιγματίσουν τα μπράτσα τους: «στικτούς δ’ ημάξαντο βραχίονας» (Παλατινή Ανθολογία, VII, 10).

(3) Ο Κλέαρχος από τους Σόλους, στον Αθήναιο, ΧΙΙ, σελ. 524 Δ: «αι δε γυναίκες αυτών (ενν. των Σκυθών) τας θρακών των προς εσπέραν και άρκτον των περιοίκων γυναίκας εποίκιλλον τα σώματα, περόναις γραφήν ενείσαι. Όθεν πολλοίς έτεσιν ύστερον αι υβρισθείσαι των Θρακών γυναίκες ιδίως εξηλείψαντο την συμφοράν, προσαναγραψάμεναι τα λοιπά του χρωτός, ίν’ ο της ύβρεως και της αισχύνης επ’αυταίς χαρακτήρ, εις ποικιλίαν καταριθμηθείς, κόσμου προσηγορία τούνειδος εξαλείψη».

(4) Απολλώνιος ο Ρόδιος, IV, 320: «Θρήιξιν μιγάδες Σκύθαι».

(5) Δείτε Robertson Smith, “Religion of the Semites”, σελ. 334: «Μεταξύ των Αράβων, δεν  βρίσκω άμεση απόδειξη κάποιας θρησκευτικής σημασίας του στιγματισμού (τατουάζ) και η πρακτική αυτή μοιάζει να περιορίζεται μεταξύ των γυναικών, όπως επίσης η συνήθης χρήση των φυλαχτών στην ώριμη ζωή. Μη ξεχνάτε, επίσης, τις παρατηρήσεις του Στράβωνα, (VII, 3,4): «άπαντες της δεισιδαιμονίας αρχηγούς οίονται τας γυναίκας. Αύται δε και τους άνδρας προκαλούνται προς τας επί πλέον θεραπείας των θεών και εορτάς και ποτνιασμούς».

 

 

Αντίθετα, στα ίδια γένη πρέπει να υπήρχαν φυλές, στις οποίες οι άνδρες στιγματίζονταν (1). Συμπεραίνουμε, λοιπόν, ότι γι’ αυτή την τελετουργία, όπως αναμφίβολα και για πολλές άλλες, τα θρακικά φύλα, που ήταν τόσο πολυάριθμα και διαφορετικής πιθανόν προέλευσης, είχαν διαφορετικές συνήθειες. Οι αττικοί αμφορείς του 5ου αιώνα δείχνουν Μαινάδες στιγματισμένες (2) ελαφόστικτοι (3), να φέρουν την εικόνα ενός νεαρού ελαφιού στο μπράτσο (4) ή στην γάμπα τους (5). Αντίθετα, ως παράδειγμα στιγματισμού (τατουάζ) μεταξύ των Θρακών του ισχυρού φύλου, φέρνει κανείς στο μυαλό του εκείνη την θλιμμένη μορφή στο έργο De officiis του Κικέρωνα (6), barbarum et astigmatiam, compunctum notis Thraeciis, – τον Θράκα σκλάβο που ήταν φύλακας (μπράβος) στον τύραννο των Φερών, Αλέξανδρο.

Το τατουάζ μπορεί να προσδώσει στο σώμα μια ορισμένη ομορφιά, όταν δεν αποτελείται από σχέδια ανόητα και άσεμνα (7), όπως εκείνα που αγαπούν στην πατρίδα μας (ενν. την Γαλλία) οι στρατιωτικοί στις αποικίες, οι ναυτικοί και οι άνθρωποι του υποκόσμου. Υπάρχουν άγριες φυλές, κυρίως στην Πολυνησία, στα νησιά Μαρκήσιοι ιδιαίτερα, οι οποίες πετυχαίνουν πραγματικά καλλιτεχνικά αποτελέσματα.

 

(1) Ησύχιος, Ιστριανά. «Αριστοφάνης εν Βαβυλωνίοις τα μέτωπα των οικετών Ιστριανά φησιν, επεί εστιγμένοι εισίν. Οι γαρ παρά τω Ίστρω οικούντες στίζονται».] (4) Βάζο σε λευκό φόντο από την ακρόπολη των Αθηνών, στο JHS, 1888, σχέδιο VI.

(2) ………….

(3) Ο Λυσίας (13, 19), μιλάει για έναν Αθηναίο, «Θεόκριτον τον του Ελαφοστίκτου καλούμενον». Ο Dittenberger στον Hermes, 1902, σελ. 298, εξήγησε το Παρωνύμιο (παρατσούκλι) Ελαφόστικτος σαν ένα σημάδι (φτιαγμένο) με κόκκινο σίδηρο. Δείτε ακόμη τις ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις του Ο. Cursius στον Philologous, 1903, σελ. 268)

(4) Αγγείο σε λευκό φόντο από την ακρόπολη των Αθηνών, στο 1888, σχέδιο VI.

(5) Αμφορέας του Μονάχου (Jahn, Beschr., no 777), του οποίου μια λεπτομέρεια δημοσιεύθηκε από τον Paul Wolters στον Hermes, 1903, σελ. 268.

 (6) Quid? Alexandrum Pheraeum, quo animo vixisse arbitramur? qui, ut scriptum legimus, cum uxorem Theben admodum diligeret, tamen ad earn ex epulis in cubiculum veniens, barbarum, et eum quidem, ut scriptum est, compunctum notis Thraeciis,destricto gladio jubebat anteire, praemittebatque de stipatoribus suis, qui scrutarentur arculas muliebres et ne quod in vestimentis occultaretur telum, exquirerent. Ο miserum, qui fideliorem et barbarum et stigmatiam putaret, quam conjugem!

(7) Δείτε  στον P. Loti, Mon frère Yves, p. 324.

 

Και τώρα τελευταία συνηθίζεται, οι Αμερικανοί – όχι οι ερυθρόδερμοι, αλλά οι Γιάνκηδες – ν’ αποβλακώνονται μ’ αυτή τη συνήθεια, μια από τις αρχαιότερες που εφάρμοσε ο άνθρωπος. Οι Μύριοι είδαν στους Mossynoeques (;) παιδιά ευγενικής καταγωγής, των οποίων το στήθος και τα νώτα ήταν στιγματισμένα με φυτικά μοτίβα (1). Η κατασκευή του τατουάζ γινόταν, στην πράξη, όταν το άτομο ήταν ακόμη σε νεαρή ηλικία, όπως η περιτομή, μολονότι αυτή (η δημιουργία τατουάζ) προκαλούσε λιγότερο πόνο. Γι’ αυτό τον λόγο ο Αρτεμίδωρος και ο Ξενοφών μιλούν για «παίδες» και οι Διαλέξεις για «κόρες». Οι Μαινάδες, δηλαδή οι Θράκισσες γυναίκες, οι μυημένες στη διονυσιακή θρησκεία, ήταν στιγματισμένες με την μορφή του νεαρού ελαφιού, κάποιες φορές στη γάμπα (2), αλλά συχνότερα στο μπράτσο (3): Το ελαφάκι ήταν διονυσιακό σύμβολο, οι Μαινάδες, στα βακχικά όργια, το κομμάτιαζαν ζωντανό και το καταβρόχθιζαν ωμό (4). Το τατουάζ των μυημένων στα ίδια (διονυσιακά) μυστήρια ανδρών γινόταν στο μέτωπο και απεικόνιζε ένα φύλλο κισσού (5). Αυτά τα σημάδια, του νεαρού ελαφιού και του φύλλου κισσού, που αντιστοιχούσε το καθένα σε κάθε φύλο, μοιάζουν ν’ αποδεικνύουν την ύπαρξη, στους Θράκες, σεξουαλικών τοτέμ, ανάλογων μ’ εκείνα των Αυστραλών (6).

Το συμπέρασμα που εξάγεται από τα κείμενα που παραθέσαμε, είναι ότι στους Θράκες, το τατουάζ, που προοριζόταν για τις γυναίκες, αλλά χρησιμοποιούνταν και μεταξύ των ανδρών, αποτελούσε απόδειξη καλής καταγωγής, μ’ άλλα λόγια γέννησης του ανθρώπου ως ελεύθερου (όχι δούλου).

(1)          Ανάβασις, 5, 4, 32: παίδας των ευδαιμόνων …. Ποικίλους δε τα νώτα και έμπροσθεν πάντα εστιγμένους ανθέμια…

(2)          ……

(3)          Δείτε το βάζο με λευκό φόντο από την Ακρόπολη και την Παλατινή Ανθολογία, VII, 10: «στικτούς δ’ ημάξαντο βραχίονας».

(4)          Παρατηρεί λοιπόν κανείς , με ποιον τρόπο πρέπει να φανταστεί το σύμβολο με το οποίο ήταν στιγματισμένες, στα Ηλύσια Πεδία, οι signatae mystides (στιγματισμένες μυημένες γυναίκες) της επιτύμβιας στήλης του Δοξάτου, (Heuey, Mission de Macedoine,  σελ. 128 …..

(5)          ………………….

 (6) ……………..

 

 

Σ’ αυτές τις πολεμικές και νωθρές (τεμπέλικες) φυλές (1), οι οποίες, για τις υλικές ανάγκες της ζωής τους, για την καλλιέργεια των αγρών τους και για την φροντίδα των κοπαδιών τους, για τις ανάγκες του νοικοκυριού και την βιομηχανική εργασία, έπρεπε να έχουν πολυάριθμους δουλοπάροικους και σκλάβους, το τατουάζ χαρακτήριζε τους «αγνούς», εκείνους, δηλαδή, που τα ελληνικά κείμενα κατατάσσουν στους ευγενείς, οι οποίοι ονόμαζαν τους εαυτούς τους, στη θρακική γλώσσα, «ζιβυθίδες» (2) και οι οποίοι, στις ελληνικές επιγραφές της αυτοκρατορικής περιόδου, διεκδικούσαν ακόμη με περηφάνεια τον τίτλο «γνήσιοι» (3). Δεν επρόκειτο, στην πραγματικότητα, για κάποιο διακοσμητικό στοιχείο, αλλά για ένα θρησκευτικό σύμβολο, ένα ανεξίτηλο σημάδι, που αφιέρωνε στον θεό της φυλής τους αγνούς που συμμετείχαν σ’ αυτό (4).

Δεν είναι, λοιπόν, καθόλου περίεργο, που οι Θράκες ευγενείς έφεραν ονόματα τα οποία θύμιζαν αυτά τα τατουάζ, για τα οποία ήταν περήφανοι. Στον Ηρώνδα (5) κάποιος «στίκτης» φέρει το όνομα Κόσις. Επρόκειτο, πιθανόν, για κάποιον μάγο, σαν εκείνον που είχε κεντρίσει τόσο πολύ την περιέργεια του Σωκράτη, στην πολιορκία της Ποτίδαιας (6). Ο Κόσις του Ηρώνδα, που πληρούσε τις λειτουργίες του τατουάζ, πρέπει να ήταν κι ο ίδιος στιγματισμένος, (δηλ. γεμάτος με τατουάζ).  Δεν μπορούμε να φανταστούμε, ένα τόσο σπουδαίο πρόσωπο, να μη συμπεριλαμβάνεται στους ευγενείς της φυλής του και να μην έχει το δικαίωμα του στιγματισμού. Τι σήμαινε το όνομα Κόσις; Εγώ πιστεύω ότι είχε σχέση με την τελετουργία του τατουάζ, όπως τα ανάλογα, θρακικά ονόματα, τα οποία βλέπουμε να φέρουν γνωστές προσωπικότητες, που είχαν δικαίωμα να προσδιορίζονται ως ευγενείς όπως τα εξής:

(1)          Ηροδότου, V, 6: «αργόν είναι κάλλιστον, γης δε εργάτην ατιμότατον. Το ζην από πολέμου και ληιστύος κάλλιστον». Πρόκειται ακριβώς γι’ αυτό που ο Τάκιτος έλεγε για τους Γερμανούς. (German. 14).

(2)          Ησύχιος, λέξη ζιβυθίδες. «Αι Θράσσαι, οι Θράκες γνήσιοι».

(3)          Heuzey, στο έργο του Mission …. αρ. 68: «Βύζας και Βείθυς και Τάρσας, πατρί Τάρσα και μητρί Μελγίδι  γνησίοις».

(4)          Robertson Smith, όπου παραπάνω, σελ. 334: Τα σημάδια του στιγματισμού ήταν η απόδειξη ότι ο λατρευτής ανήκε στον θεό.

(5)          V, 65: Κόσιν τέ μοι κέλευσον ελθείν, τον στίκτην, έχοντα ραφίδας και μέλαν….

(6)          Πλάτωνος, Χαρμίδας, σελ. 156 Δ’.

 

Κοσίγγας, ιερέας – βασιλιάς της φυλής των Κερρηνίων Θρακών (1)

Κοσίγγη (ή Κοσσιγίς), σύζυγος του Νικομήδη του 1ου της Βιθυνίας (2): Λένε πως οι Θράκες και οι Βιθυνοί ήταν από την ίδια φυλή.

Κόσων. Η προσωπικότητα εκείνη, άγνωστη από άλλες πηγές, που κοσμούσε, σαν νομισματικός τύπος, τα χρυσά νομίσματα που έκοψε ο Βρούτος πριν τη μάχη των Φιλίππων (3). Δεν θα δίσταζα ν’ αναγνωρίσω σ’ αυτόν τον Κόσωνα, του οποίου το όνομα δεν είναι λατινικό, αλλά θρακικό, κάποιον αυτόχθονα άρχοντα, που διέθετε πολύ χρυσό, τον οποίο δάνεισε στον Βρούτο.

Ήταν εκπληκτικό που το κύριο όνομα Κόσις ή Κόσων δεν χρησιμοποιήθηκε στο σχηματισμό εκείνων των σύνθετων τετρασύλλαβων, τα οποία χαρακτηρίζουν την ονοματοδοσία των Θρακών: Βρίσκουμε, όμως, στο έργο Περί μακροβίων, του Φλέγοντα από τις Τράλλεις, (4) μια «Βασκία Αστικόσου, Μακεδών από Φιλίππω», και μια αναθηματική επιγραφή από την Βουλγαρία (5) που αναφέρει ένα φύλαρχο καλούμενο Μουκάκενθος Δαικώσου.

Σ’ αυτό τον κατάλογο θα προσθέσουμε το αρσενικό όνομα Κοζείλας και ίσως και το σύνθετο  Κοζείκενθος, σ’ ένα επιτύμβιο της αυτοκρατορικής περιόδου, το οποίο βρήκα το 1899 στο χωριό Αναστασιά του καζά της Ζίχνας, άλλοτε χώρα των Οδομάντων. Το επιτύμβιο, από το οποίο λείπει το κάτω μέρος, είναι σκαλισμένο πάνω σ’ ένα όγκο μαρμάρου, άσχημα λειασμένο, το οποίο βρίσκεται στο κοιμητήριο, κοντά στην εκκλησία του χωριού.

(1)          Πολυαινίου 7, 22.

(2)          Πλινίου, Φυσική Ιστορία, 8, 144.

(3)          …………..

(4)          FHG. III, σελ. 609: Η Βασκία πρέπει να σχετίζεται με το λήμμα του Ησυχίου «βάσκιοι, δέσμαι φρυγάνων».

(5)          ………….

(6)         

thrakici

Το έτος 296 του μακεδονικού ημερολογίου αντιστοιχεί στο έτος 148 του δικού μας ημερολογίου. Η αποκατάσταση Κοζει[κ]έ[ν]θου μοιάζει αληθοφανής, αλλά δεν είναι απόλυτα βέβαιη, διότι δεν έχω καταλήξει, αν στην 6η γραμμή, το δεύτερο γράμμα είναι Ν ή Λ.

 

Συνεχίζεται


Δημοσιεύτηκε στις 0

Επιτρέπεται η αναδημοσίευση του περιεχομένου της ιστοσελίδας εφόσον αναφέρεται ευκρινώς η πηγή του. Νόμος 2121/1993 και κανόνες Διεθνούς Δικαίου που ισχύουν στην Ελλάδα.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

18 − 7 =